Pháo hoa ban ngày không cố cạnh tranh ánh sáng với Mặt Trời — điều đó là không thể — mà đổi sang một chất liệu khác: khói màu, hình khối của khói và âm thanh. Dưới nắng, những đám khói đỏ, vàng, xanh nổi bật trên nền trời xanh như nét cọ lớn; những quả bung ra thành chùm khói trắng hay đen vẽ hình hoa trên trời. Ở Nhật, đại hội pháo hoa Omagari nổi tiếng là nơi còn giữ phần thi pháo hoa ban ngày; trong nghệ thuật đương đại, nghệ sĩ Thái Quốc Cường (Cai Guo-Qiang) đã biến "pháo hoa ban ngày" thành những tác phẩm lớn.
Bài viết chỉ bàn về hiện tượng và nghệ thuật. Không có cách làm khói màu hay pháo hoa. Mọi màn bắn ban ngày cũng như ban đêm đều chỉ do đơn vị được cấp phép, người được đào tạo thực hiện.
Vì sao ánh sáng pháo hoa "biến mất" giữa ban ngày
Một viên sao pháo hoa rất sáng trong đêm tối, nhưng so với ánh nắng, nó gần như không là gì. Mắt người cảm nhận độ sáng một cách tương đối: trong đêm, nền trời tối đen nên một chấm đỏ cũng rực rỡ; giữa trưa, nền trời đã chói, mắt đã khép bớt, chấm đỏ ấy chìm hẳn. Ai từng bật đèn pin giữa trời nắng đều đã thấy hiện tượng này.
Vì vậy, thay vì phát sáng, pháo hoa ban ngày phải dựa vào thứ phản chiếu ánh sáng: khói. Khói càng được nắng chiếu càng rõ, nên nghịch lý là pháo hoa ban ngày đẹp nhất khi trời nắng đẹp nhất.
Khói màu: chất liệu chính của pháo hoa ban ngày
Khói màu là những đám hạt rất nhỏ mang màu, lơ lửng trong không khí và phản chiếu ánh nắng. Khác với màu ban đêm do nguyên tử phát sáng, màu khói ban ngày giống màu của sơn hay mực: nó là màu của vật được chiếu sáng. Vì thế bảng màu khói gần với bảng màu hội hoạ — đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím, hồng — và màu lam vốn khó với pháo hoa đêm lại không phải vấn đề lớn với khói.
| Tiêu chí | Pháo hoa ban đêm | Pháo hoa ban ngày |
|---|---|---|
| Chất liệu chính | Ánh sáng do sao cháy phát ra | Khói màu phản chiếu ánh nắng |
| Nền | Trời đen | Trời xanh, mây trắng |
| Thời gian một hình tồn tại | Vài giây | Hàng chục giây đến vài phút, trôi theo gió |
| Yếu tố quyết định | Độ tối của trời, độ sạch khói | Hướng nắng, sức gió, độ trong của trời |
| Màu khó | Xanh lam, tím | Ít màu khó; khó nhất là giữ hình trước gió |
| Âm thanh | Phần phụ hoặc nhấn nhịp | Thường đóng vai trò lớn hơn |
Hình của khói
Ngoài màu, khói còn có hình. Một quả bung ra giữa trời có thể để lại một bông hoa khói trắng, mỗi tia là một vệt khói thay vì một vệt sáng. Có quả để lại những dải khói màu rủ xuống như cành liễu, có quả nhả ra những búi khói tròn như cụm mây. Khói không tắt ngay như ánh sáng mà tồn tại, biến dạng và trôi theo gió, nên pháo hoa ban ngày có nhịp chậm hơn, giống như xem mực loang trên mặt nước.
Hanabi ban ngày ở Nhật Bản
Pháo hoa Nhật có truyền thống pháo ban ngày (hiru hanabi), với những quả nhả khói màu, khói hình hoặc thả những vật nhẹ bay lơ lửng. Đại hội pháo hoa toàn quốc ở Omagari (thành phố Daisen, tỉnh Akita) được biết đến là nơi tổ chức phần thi pháo hoa ban ngày bên cạnh phần thi ban đêm — các đội trình diễn khi trời còn sáng, trước khi màn chính bắt đầu lúc chạng vạng.
Người xem phần ban ngày ở Omagari thường kể ấn tượng về sự tinh tế: những đám khói nhiều màu nối nhau, những hình khói trôi chậm trên nền trời mùa hè. Nó đòi hỏi một kiểu thưởng thức khác — kiên nhẫn hơn, chú ý vào hình và chuyển động hơn là sự bùng nổ.
Thái Quốc Cường: pháo hoa ban ngày như tác phẩm nghệ thuật
Thái Quốc Cường (Cai Guo-Qiang), nghệ sĩ sinh năm 1957 ở Tuyền Châu, Phúc Kiến, nổi tiếng thế giới với nghệ thuật dùng thuốc súng — cả tranh vẽ bằng thuốc súng lẫn các "sự kiện nổ" ngoài trời. Ông cũng tham gia phần hiệu ứng thị giác của lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008.
Nhiều tác phẩm của ông diễn ra giữa ban ngày, dùng khói đen, khói trắng và khói màu để vẽ lên trời những hình ảnh mang tính suy tưởng hơn là mừng vui. Tác phẩm được nhắc nhiều nhất là Sky Ladder (Cầu thang lên trời) năm 2015 ở quê nhà Tuyền Châu: một chiếc thang lửa dài được treo bằng khí cầu, cháy bừng lên lúc trời vừa rạng sáng. Tác phẩm này được ghi lại trong phim tài liệu cùng tên ra mắt năm 2016.
Với Thái Quốc Cường, ban ngày không phải trở ngại mà là một bảng màu khác: khói đen trên nền trời xanh có sức gợi mạnh mẽ không kém ánh sáng trong đêm. Ai quan tâm có thể tìm xem các bản ghi hình chính thức và sách ảnh về các tác phẩm của ông.
Pháo hoa của âm thanh
Khi ánh sáng yếu thế, âm thanh có thể trở thành nhân vật chính. Ở thành phố Valencia (Tây Ban Nha), mascletà là màn pháo ban ngày nổi tiếng chủ yếu bằng tiếng nổ: hàng loạt tiếng nổ được sắp xếp theo nhịp, dồn dần tới cao trào, kèm khói và tia lửa, khán giả cảm nhận bằng cả cơ thể chứ không chỉ bằng mắt. Đây là một ví dụ cho thấy pháo hoa có thể là một bản nhạc gõ khổng lồ.
Kiểu pháo nặng âm thanh này cũng là lý do người nhạy tiếng ồn, trẻ nhỏ và thú nuôi cần được bảo vệ tai khi xem gần.
Khói màu ở lễ khai mạc và sự kiện ngoài trời
Các lễ khai mạc diễn ra buổi chiều, các lễ hội ngoài trời ban ngày, các buổi trình diễn trên sân vận động trước khi trời tối thường dùng khói màu làm điểm nhấn: một làn khói màu bung ra từ mép sân khi vận động viên tiến vào, một cột khói ở thời điểm tuyên bố khai mạc. Khói màu cũng hay đi kèm các hiệu ứng không dùng thuốc nổ như pháo giấy, kim tuyến bắn bằng khí nén.
Với những sự kiện nhỏ như lễ khai giảng, hội thao ở trường, pháo giấy và kim tuyến bằng khí nén, bóng bay, cờ hoa thường là lựa chọn an toàn hơn nhiều so với bất cứ thứ gì có lửa.
Mặt trái: khói màu cũng có lửa
Nhiều người nghĩ khói màu "chỉ là khói" nên vô hại. Thực tế, nhiều thiết bị tạo khói màu sinh khói bằng cách đốt, nên vẫn nóng và vẫn có thể gây cháy. Ở Mỹ, vụ cháy rừng El Dorado năm 2020 ở bang California được nhà chức trách xác định bắt nguồn từ một thiết bị tạo khói màu dùng trong một buổi tiệc ngoài trời. Khói màu dày cũng gây cay mắt, khó thở nếu hít ở gần.
Trên khán đài thể thao, pháo sáng và pháo khói do khán giả tự mang vào bị cấm ở rất nhiều giải đấu vì nguy cơ bỏng, cháy và ngạt khói. Ở Việt Nam, sử dụng pháo phải theo quy định hiện hành; khi cần biết rõ, hãy hỏi công an xã, phường.
Góc nhìn hôm nay: thưởng thức pháo hoa ban ngày
- Quay lưng về phía Mặt Trời: khói được nắng chiếu thẳng sẽ rõ màu nhất. Nhìn ngược nắng, khói chỉ còn là bóng xám.
- Để ý gió: gió nhẹ kéo khói thành những dải đẹp; gió mạnh xé khói nhanh, hình tan sớm.
- Xem chậm: khác ban đêm, hình khói ban ngày thay đổi trong nhiều giây. Thử theo dõi một đám khói từ lúc bung ra tới lúc tan.
- Chụp ảnh: ban ngày không cần phơi sáng lâu; chụp liên tiếp sẽ bắt được hình khói ở độ đẹp nhất.
- Giữ khoảng cách: không đứng trong làn khói màu, không chạm vào thiết bị tạo khói sau khi dùng vì có thể còn nóng.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem trang chính thức của đại hội Omagari để biết lịch phần ban ngày, và các bản ghi hình, sách ảnh về tác phẩm của Thái Quốc Cường. Pháo hoa ban ngày nhắc người xem rằng pháo hoa không chỉ là ánh sáng — nó là nghệ thuật của thời gian, hình khối và không khí.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa ban ngày có nhìn thấy không?
Ánh sáng pháo hoa gần như không thấy được giữa ban ngày vì nắng quá sáng. Pháo hoa ban ngày vì thế dùng khói màu, hình khói và âm thanh. Khói được nắng chiếu nên lại rõ nhất khi trời đẹp.
Khói màu pháo hoa khác pháo hoa ban đêm thế nào?
Pháo hoa ban đêm tạo màu bằng ánh sáng do sao cháy phát ra. Khói màu ban ngày là các hạt màu phản chiếu ánh nắng, giống màu sơn. Khói tồn tại lâu hơn, trôi theo gió, nên nhịp xem chậm hơn.
Ở đâu có thi pháo hoa ban ngày?
Đại hội pháo hoa toàn quốc Omagari ở tỉnh Akita, Nhật Bản, nổi tiếng có phần thi pháo hoa ban ngày bên cạnh phần thi ban đêm. Lịch cụ thể nên xem trên trang chính thức của đại hội.
Thái Quốc Cường là ai?
Thái Quốc Cường (Cai Guo-Qiang) là nghệ sĩ sinh năm 1957 ở Tuyền Châu, nổi tiếng với nghệ thuật dùng thuốc súng và các sự kiện nổ ngoài trời, nhiều tác phẩm diễn ra ban ngày. Tác phẩm Sky Ladder năm 2015 của ông được ghi lại trong phim tài liệu năm 2016.
Khói màu có nguy hiểm không?
Có. Nhiều thiết bị tạo khói màu sinh khói bằng cách đốt nên vẫn nóng và có thể gây cháy, từng gây cháy rừng ở Mỹ. Khói dày còn gây cay mắt, khó thở. Nên xem từ xa và để người có chuyên môn vận hành.