Pháo hoa bắt nguồn từ Trung Hoa. Trước khi có thuốc súng, người ta đã đốt ống tre tươi cho nổ lép bép; khoảng thế kỷ 9, giới luyện đan thời Đường tình cờ tìm ra một hỗn hợp cháy dữ dội, và tới thời Tống (thế kỷ 10–13) hỗn hợp ấy được nhồi vào ống giấy thành những tràng pháo và màn "yên hoả" đầu tiên trong các đêm hội ở kinh thành.
Bài này kể lại chặng đầu đó: từ đốt tre đến thuốc súng, từ thuốc súng đến ống pháo giấy, rồi cách thứ ánh sáng ấy rời Trung Hoa đi khắp thế giới. Bài chỉ kể lịch sử — không bàn cách làm pháo, không nêu thành phần.
Trước thuốc súng: tiếng nổ của ống tre
Tre tươi có những khoang rỗng kín giữa hai mắt đốt. Ném vào lửa, hơi nước và không khí trong khoang nóng lên, giãn ra, tới lúc vách tre không giữ nổi thì bung ra thành tiếng nổ chát chúa. Người Trung Hoa xưa gọi lối đốt này là bạo trúc — "tre nổ". Chữ này về sau vẫn còn dùng để gọi pháo nói chung, dù trong ống đã không còn là tre.
Ghi chép quen được dẫn nhất là sách Kinh Sở tuế thời ký của Tông Lẫm, soạn khoảng thế kỷ 6, tả phong tục vùng Kinh Sở (lưu vực sông Trường Giang, quanh Hồ Bắc – Hồ Nam ngày nay). Sách ghi sáng đầu năm người ta đốt tre trước sân cho nổ. Tức là tiếng nổ gắn với ngày hội đã có từ rất lâu trước khi có thuốc súng. Phần phong tục đón năm mới gắn với tiếng pháo có cả một kho chuyện riêng; ở đây chỉ cần nhớ một điều: ở Trung Hoa, tiếng nổ có trước, ánh sáng màu đến sau.
Thuốc súng ra đời trong lò luyện đan
Thuốc súng không do một người "phát minh" vào một ngày cụ thể. Nó lộ dần ra trong các thí nghiệm của giới luyện đan thời Đường, những người nung nấu đủ loại khoáng chất để tìm thuốc trường sinh. Kết quả họ thu được không phải thuốc sống lâu mà là một thứ bắt lửa cực nhanh.
Các nhà nghiên cứu thường dẫn một văn bản luyện đan có niên đại khoảng giữa thế kỷ 9 (thường được xếp vào thời Đường), trong đó có lời cảnh báo: trộn lẫn một số chất rồi đốt có thể khiến lửa bùng lên, cháy tay, cháy mặt, thậm chí cháy cả nhà. Đây là lời nhắc an toàn chứ không phải lời quảng bá — và cũng là dấu vết sớm nhất cho thấy người ta đã biết tới tính chất của hỗn hợp này.
Mốc chắc chắn hơn nằm ở năm 1044, thời Bắc Tống. Bộ binh thư Vũ kinh tổng yếu, do triều đình giao Tăng Công Lượng cùng các quan biên soạn, là văn bản sớm nhất còn lại có ghi cách pha chế thuốc súng. Từ đây, thuốc súng đi hai ngả: một ngả vào quân sự, một ngả vào ngày hội. Bài này chỉ theo ngả thứ hai.
Nếu muốn đọc kỹ chặng này, công trình đồ sộ nhất là tập Science and Civilisation in China, quyển 5, phần 7 (1986) của Joseph Needham, có tên riêng là "The Gunpowder Epic" — sử thi thuốc súng.
Từ ống tre sang ống giấy: tràng pháo đầu tiên
Khi đã có thuốc, bước tiếp theo là cái vỏ. Thời Tống là thời giấy rẻ và phổ biến chưa từng có. Người thợ cuộn giấy thành ống chắc, thay cho đốt tre. Ống giấy có ba cái lợi: làm hàng loạt được, kích cỡ đều nhau, và nối được với nhau bằng ngòi.
Nối nhiều ống nhỏ vào một sợi ngòi chung, ta có tràng pháo: châm một đầu, tiếng nổ chạy liên tiếp tới đầu kia. Đây là bước chuyển rất lớn về cảm giác. Tiếng tre nổ là từng tiếng rời rạc; tràng pháo là một chuỗi âm thanh có nhịp, có độ dài, có cao trào. Có thể nói nó là "bản nhạc" bằng tiếng nổ đầu tiên.
Dân gian Trung Hoa gắn nghề pháo với một nhân vật tên Lý Điền, tương truyền sống thời Đường, quê ở vùng Lưu Dương (Hồ Nam), được tôn là "ông tổ nghề pháo". Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu: không có văn bản đương thời nào xác nhận một người tên Lý Điền đã làm ra pháo. Nhưng truyền thuyết này cho biết một điều có thật — Lưu Dương và vùng lân cận như Lễ Lăng (Hồ Nam), Bình Hương (Giang Tây) từ lâu đã là những vùng có nghề pháo nổi tiếng.
Thời Tống: "yên hoả" trong đêm hội kinh thành
Người Trung Hoa gọi pháo hoa là yên hoả — "khói lửa". Cái tên mộc mạc ấy nói đúng bản chất thời đầu: chưa có màu đỏ, xanh như hôm nay, chỉ có lửa vàng cam, tia sáng và rất nhiều khói.
Hai cuốn ký sự đô thị thời Tống thường được dẫn khi nói về sinh hoạt hội hè:
- Đông Kinh mộng hoa lục của Mạnh Nguyên Lão, viết năm 1147, hồi tưởng kinh thành Biện Lương (Khai Phong) trước khi thất thủ. Sách tả các đêm hội, các màn diễn có khói lửa, tiếng nổ xen vào biểu diễn đường phố.
- Võ Lâm cựu sự của Chu Mật, viết về Lâm An (Hàng Châu), kinh đô Nam Tống. Sách nhắc tới các loại pháo dùng trong lễ tết, trong đó có những thứ chạy xèo xèo trên mặt đất.
Điều hai cuốn sách cho thấy là: tới thế kỷ 12–13, pháo và màn lửa đã là một phần quen thuộc của đời sống đô thị, không chỉ của cung đình. Đây là gốc rễ của cái mà ngày nay ta gọi là pháo hoa trình diễn.
Pháo thời ấy trông thế nào
Không có hình chụp, nên mọi mô tả đều phải dè dặt. Từ văn bản và tranh vẽ muộn hơn, có thể hình dung vài kiểu chính: pháo nổ thành tràng; pháo phun tia lửa cắm xuống đất; loại chạy vòng trên mặt đất; và loại bay vút lên nhờ lực đẩy của chính thuốc cháy — tổ tiên của pháo thăng thiên. Quả pháo bay lên rồi nở bung thành bông hoa tròn trên trời là chuyện của nhiều thế kỷ sau.
Bảng mốc: từ đốt tre đến pháo hoa rời Trung Hoa
| Thời điểm | Sự kiện | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Thế kỷ 6 | Kinh Sở tuế thời ký ghi tục đốt tre cho nổ đầu năm | Có văn bản |
| Thời Đường | Truyền thuyết Lý Điền làm pháo ở Lưu Dương | Truyền thuyết |
| Khoảng giữa thế kỷ 9 | Văn bản luyện đan cảnh báo hỗn hợp dễ bốc cháy | Thường được dẫn, niên đại còn bàn |
| 1044 | Vũ kinh tổng yếu — văn bản sớm nhất còn lại ghi cách pha thuốc súng | Chắc chắn |
| 1147 | Đông Kinh mộng hoa lục tả hội hè có khói lửa ở Biện Lương | Chắc chắn |
| Thế kỷ 13 | Võ Lâm cựu sự tả pháo trong lễ tết ở Hàng Châu | Chắc chắn |
| Cuối thế kỷ 13 | Thuốc súng đã được biết tới ở thế giới Hồi giáo và châu Âu | Chắc chắn (con đường cụ thể còn bàn) |
Pháo hoa rời Trung Hoa: con đường còn nhiều dấu hỏi
Thuốc súng đi về phía tây bằng con đường nào, ai mang đi — tới nay vẫn còn tranh luận. Giả thuyết được nhiều người chấp nhận là qua các cuộc tiếp xúc thời Mông Cổ thế kỷ 13 và qua giới thương nhân trên Con đường tơ lụa. Câu chuyện "Marco Polo mang thuốc súng về châu Âu" thì không có cơ sở: thuốc súng đã được nhắc ở châu Âu trước khi ông trở về.
Hai dấu vết thường được dẫn:
- Thế giới Ả Rập: cuối thế kỷ 13, tác giả Hasan al-Rammah viết một sách về kỹ thuật quân sự và ngựa, có nhắc tới những thứ gọi là "mũi tên Trung Hoa". Giới Ả Rập thời ấy còn gọi một nguyên liệu của thuốc súng bằng cái tên giàu hình ảnh là "tuyết Trung Hoa".
- Châu Âu: năm 1267, tu sĩ – học giả người Anh Roger Bacon nhắc tới một thứ đồ chơi của trẻ con ở nhiều nơi trên thế giới, chỉ to bằng ngón tay mà phát ra tiếng nổ và ánh lửa. Chỉ một câu, nhưng đủ cho thấy pháo nhỏ đã tới tai người châu Âu.
Từ đây, câu chuyện chuyển sang Ý thời Phục Hưng — nơi pháo hoa trở thành nghệ thuật cung đình. Chặng đó được kể ở bài về pháo hoa đến châu Âu trong cùng danh mục.
Vì sao Trung Hoa giữ vai trò trung tâm suốt nhiều thế kỷ
Có ba lý do dễ thấy. Thứ nhất, nguyên liệu và tay nghề có sẵn từ sớm, truyền trong các làng nghề qua nhiều đời. Thứ hai, giấy rẻ — điều kiện để làm ống pháo hàng loạt. Thứ ba, nhu cầu: lễ tết, cưới hỏi, khai trương, hội làng đều cần tiếng nổ và ánh lửa. Ba thứ gặp nhau, nghề pháo ở các vùng như Lưu Dương phát triển thành cả một nền kinh tế địa phương, kéo dài tới tận hôm nay.
Nhưng có một điều nên nói rõ: pháo hoa Trung Hoa thời trung đại chủ yếu là tiếng và tia lửa vàng. Những gam đỏ thắm, xanh lục, xanh lam rực rỡ là kết quả của hoá học châu Âu thế kỷ 19. Cái tên "yên hoả" — khói và lửa — vì thế rất đúng với thời của nó.
Góc nhìn hôm nay: còn lại gì, tìm hiểu ở đâu
Lần tới khi đứng xem một màn pháo hoa, thử để ý: tiếng nổ giòn của quả tách vỏ, tia vàng cam rơi chậm như mưa — đó là thứ ánh sáng gần nhất với pháo hoa thời Tống. Những màu đỏ, xanh xen giữa là phần "mới" chỉ hơn một trăm năm tuổi.
Mấy hướng để tìm hiểu tiếp:
- Đọc: Joseph Needham, quyển "The Gunpowder Epic" như đã nêu; các bản dịch Đông Kinh mộng hoa lục để thấy không khí đô thị thời Tống.
- Xem tranh: cuộn tranh Thanh minh thượng hà đồ (thời Tống) không vẽ pháo hoa, nhưng cho thấy đúng thành phố nơi những đêm "yên hoả" đầu tiên diễn ra.
- Phân biệt: khi đọc bài báo nói "người phát minh ra pháo là Lý Điền" hay "Marco Polo mang thuốc súng về", hãy nhớ một là truyền thuyết, một là ngộ nhận.
Và một lời nhắc không bao giờ thừa: pháo hoa hôm nay chỉ do đơn vị được cấp phép, người được đào tạo mới được bắn. Lời cảnh báo cháy tay cháy nhà trong văn bản luyện đan hơn một nghìn năm trước vẫn còn nguyên giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa có nguồn gốc từ đâu?
Pháo hoa bắt nguồn từ Trung Hoa. Thuốc súng được giới luyện đan thời Đường tìm ra khoảng thế kỷ 9, và tới thời Tống (thế kỷ 10–13) đã được nhồi vào ống giấy để làm pháo cho các đêm hội ở kinh thành.
Ai là người phát minh ra thuốc súng?
Không có một người phát minh cụ thể. Thuốc súng lộ dần ra trong các thí nghiệm luyện đan thời Đường. Văn bản sớm nhất còn lại có ghi cách pha chế là bộ binh thư Vũ kinh tổng yếu năm 1044, thời Bắc Tống.
Lý Điền có thật là ông tổ nghề pháo không?
Lý Điền là nhân vật truyền thuyết, tương truyền sống thời Đường ở vùng Lưu Dương (Hồ Nam). Không có văn bản đương thời xác nhận ông làm ra pháo, nhưng truyền thuyết phản ánh việc Lưu Dương là vùng nghề pháo lâu đời.
Trước khi có thuốc súng, người xưa đốt pháo bằng gì?
Người ta đốt ống tre tươi. Hơi nước và không khí trong khoang tre nóng lên làm tre bung ra thành tiếng nổ, gọi là "bạo trúc". Sách Kinh Sở tuế thời ký thế kỷ 6 đã ghi tục này.
Pháo hoa thời Tống có màu như bây giờ không?
Không. Pháo hoa thời Tống chủ yếu cho tiếng nổ, khói và tia lửa vàng cam, vì thế được gọi là "yên hoả". Các màu đỏ, xanh lục, xanh lam rực rỡ chỉ xuất hiện phổ biến từ thế kỷ 19 nhờ hoá học châu Âu.
Marco Polo có mang thuốc súng về châu Âu không?
Đây là ngộ nhận. Năm 1267 Roger Bacon đã nhắc tới pháo nhỏ ở châu Âu, trước khi Marco Polo trở về. Thuốc súng nhiều khả năng đi về phía tây qua các tiếp xúc thời Mông Cổ và thương nhân, nhưng con đường cụ thể vẫn còn bàn.
