Nhạc pháo hoa hoàng gia của Handel và đêm năm 1749 ở London

Music for the Royal Fireworks (Nhạc cho pháo hoa hoàng gia) là tổ khúc Georg Friedrich Handel viết cho màn pháo hoa ở Green Park, London, tối 27/4/1749, mừng hoà ước Aix-la-Chapelle. Bản nhạc thành công vang dội ngay từ buổi tổng duyệt; còn đêm pháo hoa chính thì không suôn sẻ — một phần công trình dựng cho buổi lễ đã bắt lửa.

Câu chuyện đêm 1749 là một trong những đêm pháo hoa được ghi chép kỹ nhất thế kỷ 18, và là ví dụ hiếm hoi khi âm nhạc của một đêm pháo hoa sống lâu hơn chính đêm pháo hoa ấy gần ba thế kỷ.

Vì sao có đêm pháo hoa năm 1749

Năm 1748, hoà ước Aix-la-Chapelle (nay là Aachen, Đức) khép lại cuộc Chiến tranh Kế vị Áo, một cuộc chiến kéo dài nhiều năm giữa các nước châu Âu. Như thông lệ các triều đình thời ấy, nước Anh mừng hoà bình bằng một đêm pháo hoa lớn ở trung tâm London. Vua George II là người đặt hàng; Handel, nhà soạn nhạc gốc Đức đã sống ở London mấy chục năm và là nhạc sĩ được triều đình tin dùng, nhận phần âm nhạc.

Handel không xa lạ với kiểu đặt hàng này. Năm 1717, ông đã viết Water Music (Nhạc trên nước) cho chuyến du ngoạn bằng thuyền của vua George I trên sông Thames. Hai tổ khúc — một cho mặt nước, một cho lửa — thường được ghép đôi trong các bản thu âm tới hôm nay.

Sân khấu: một ngôi đền gỗ giữa Green Park

Trung tâm của buổi lễ là một công trình tạm khổng lồ dựng giữa Green Park — kiểu "máy pháo hoa" mà châu Âu đã quen từ thời Phục Hưng. Thiết kế do Giovanni Niccolò Servandoni, kiến trúc sư – hoạ sĩ trang trí sân khấu gốc Ý làm việc ở Paris, đảm nhận. Công trình mang dáng một ngôi đền cổ điển với cột, vòm, tượng, tranh biểu tượng, được thiết kế để pháo gắn dọc thân và bắn ra từ đó.

Các tường thuật thời ấy, cùng những bản khắc in bán khắp London trước đêm diễn, cho thấy đây là một công trình rất cao, rất rộng — đủ để khán giả đứng xa trong công viên vẫn thấy rõ. Ngay cả trước khi châm ngòi, người ta đã kéo tới xem nó như xem một kỳ quan tạm thời.

Cuộc giằng co về dàn nhạc

Đây là đoạn thú vị nhất của câu chuyện. Theo các thư từ còn lại, nhà vua muốn âm nhạc mang tính nhà binh: kèn đồng, kèn gỗ, trống — và tốt nhất là không có đàn dây. Công tước Montagu, người phụ trách tổ chức, đứng giữa nhà vua và Handel; thư của ông cho thấy Handel không mấy hào hứng với yêu cầu bỏ đàn dây.

Bản thảo của Handel ghi một dàn kèn đồng và kèn gỗ rất lớn. Con số thường được dẫn theo ghi chú trên bản thảo: 24 kèn oboe, 12 kèn bassoon, 9 kèn trumpet, 9 kèn horn và 3 cặp trống định âm, kèm kèn contrabassoon. Ngoài trời, giữa đám đông và tiếng pháo, chỉ một dàn kèn như vậy mới đủ vang.

Về sau, khi đưa tác phẩm vào phòng hoà nhạc, Handel thêm đàn dây vào. Vì thế ngày nay có hai "phiên bản" để nghe: bản thuần kèn và trống gần với đêm 1749, và bản có dàn dây quen thuộc trong phòng hoà nhạc.

Buổi tổng duyệt ở Vauxhall: đám đông kẹt cầu

Ngày 21/4/1749, sáu ngày trước đêm chính, bản nhạc được tổng duyệt công khai ở Vauxhall Gardens, khu vườn giải trí nổi tiếng bên bờ nam sông Thames. Theo tường thuật đương thời thường được dẫn, khoảng 12.000 người đã mua vé tới nghe, và xe ngựa ùn tắc trên cầu London suốt mấy giờ. Con số này không thể kiểm lại chính xác, nhưng các nguồn đều đồng ý một điều: đám đông lớn bất thường, và bản nhạc của Handel đã là sự kiện của mùa trước cả khi có quả pháo nào được bắn.

Đêm 27/4/1749: nhạc vang, lửa bén

Tối 27/4/1749, nhà vua và triều thần có mặt ở Green Park. Dàn nhạc chơi tổ khúc của Handel, rồi màn pháo hoa bắt đầu. Các tường thuật cho thấy đêm chính không như mong đợi: một phần màn pháo hoa diễn ra chậm và kém ấn tượng, rồi một bên của công trình gỗ bắt lửa. Đám cháy được dập, nhưng hình ảnh ngôi đền rực lửa ngoài kế hoạch đã thành chuyện kể của cả London.

Câu chuyện còn có một chi tiết hay được nhắc: Servandoni, giận dữ vì sự cố, đã rút kiếm với người phụ trách pháo hoa và bị bắt giữ trong chốc lát. Chi tiết này có trong nhiều sách sử về sự kiện, dù chi tiết từng lời qua lại không thể kiểm.

Bài học mà các thợ pháo đời sau rút ra rất thực tế: công trình gỗ, vải, giấy đứng ngay cạnh hàng nghìn quả pháo là một rủi ro lớn. Pháo hoa hiện đại đặt pháo trên giá, ống phóng riêng, có khoảng cách an toàn, và chỉ người được đào tạo, thuộc đơn vị được cấp phép, mới được bắn.

Bản nhạc gồm những phần nào

Tổ khúc ngắn, toàn bộ chỉ khoảng 20 phút tuỳ cách chơi. Cấu trúc theo kiểu tổ khúc vũ điệu Pháp quen thuộc thời Baroque:

Nghe tổ khúc với đầu óc của một người dựng màn pháo hoa, ta thấy rõ một cấu trúc rất quen: mở màn hoành tráng, một đoạn lặng, một đoạn hân hoan bùng nổ, rồi kết đĩnh đạc. Nhịp ấy tới nay vẫn là xương sống của nhiều lễ khai mạc.

Sau đêm 1749: bản nhạc sống tiếp

Chỉ một tháng sau, ngày 27/5/1749, Handel chỉ huy tác phẩm trong buổi hoà nhạc gây quỹ cho Foundling Hospital — trại nuôi trẻ bị bỏ rơi ở London mà ông gắn bó nhiều năm. Từ đó, tổ khúc đi vào đời sống hoà nhạc và chưa bao giờ rời đi.

Thế kỷ 20 và 21, Music for the Royal Fireworks được thu âm rất nhiều lần. Một số dàn nhạc chơi bằng nhạc cụ cổ (kèn horn tự nhiên, kèn trumpet không van) để tái hiện âm thanh gần với năm 1749; một số buổi biểu diễn ngoài trời ghép lại tổ khúc với pháo hoa thật. "La Réjouissance" thường được chọn cho các dịp mừng vui, lễ tốt nghiệp, lễ khai mạc.

Góc nhìn hôm nay: nghe và xem gì

• Nghe hai bản: một bản chỉ có kèn và trống, một bản có dàn dây. So sánh sẽ thấy vì sao nhà vua muốn kèn — ngoài trời, tiếng kèn đi xa và hợp với tiếng nổ hơn.
• Xem bản khắc: các bản khắc công trình của Servandoni ở Green Park có trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng, thư viện Anh (tìm "Royal Fireworks 1749 Green Park engraving").
• Đến tận nơi: Green Park nay là công viên công cộng cạnh cung điện Buckingham; Foundling Museum ở London kể về trại trẻ và quan hệ của Handel với nơi này.
• Thử nghe như đạo diễn: bật "La Réjouissance", đếm nhịp và tưởng tượng mỗi tiếng trống là một quả pháo nở. Đó chính là cách các nhà thiết kế pháo hoa theo nhạc bắt đầu công việc.