Lịch sử pháo hoa có thể gói trong năm bước lớn: tiếng nổ của ống tre, thuốc súng thời Đường – Tống, nghệ thuật cung đình châu Âu thế kỷ 16–18, cuộc cách mạng màu sắc thế kỷ 19, và màn bắn điều khiển điện tử theo nhạc của thế kỷ 20. Mỗi bước thêm vào một thứ: tiếng, lửa, hình, màu, rồi nhịp.
Bài này là tấm bản đồ tổng quát. Mỗi chặng đều có bài riêng đi sâu trong danh mục Lịch sử pháo hoa; ở đây chỉ nối các chặng lại để thấy pháo hoa đã thay đổi thế nào qua hơn một nghìn năm.
Năm bước lớn, nhìn một lượt
| Chặng | Thời gian | Thêm vào điều gì | Nơi tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| 1. Ống tre nổ | Trước thế kỷ 9 | Tiếng nổ gắn với ngày hội | Trung Hoa |
| 2. Thuốc súng và ống giấy | Thế kỷ 9–13 | Lửa, tia sáng, tràng pháo có nhịp | Trung Hoa thời Đường, Tống |
| 3. Nghệ thuật cung đình | Thế kỷ 15–18 | Hình khối, kiến trúc tạm bằng lửa, gắn với âm nhạc | Ý, Pháp, Anh, Nga |
| 4. Cách mạng màu sắc | Thế kỷ 19 | Đỏ, xanh lục, xanh lam, trắng chói | Châu Âu, rồi Nhật Bản |
| 5. Điện tử và âm nhạc | Nửa sau thế kỷ 20 tới nay | Bắn chính xác theo từng phần giây, khớp nhạc | Khắp thế giới |
Song song với năm bước ấy có một dòng riêng: hanabi Nhật Bản, phát triển từ thời Edo (thế kỷ 17) với quả pháo tròn nở đều mọi phía — một trường phái mà tới nay vẫn được xem là đỉnh cao về độ tròn và độ chính xác.
Chặng 1 và 2: từ tiếng tre đến "yên hoả"
Người Trung Hoa xưa đốt tre tươi cho nổ trong ngày hội — sách Kinh Sở tuế thời ký thế kỷ 6 đã ghi lại. Khoảng thế kỷ 9, giới luyện đan thời Đường tìm ra thuốc súng; năm 1044, bộ Vũ kinh tổng yếu thời Bắc Tống là văn bản sớm nhất còn lại có ghi cách pha chế. Thời Tống, giấy rẻ, ống giấy thay ống tre; nhiều ống nối một ngòi thành tràng pháo. Các ký sự đô thị như Đông Kinh mộng hoa lục (1147) tả những đêm hội có khói lửa ở kinh thành.
Điều cần nhớ ở chặng này: pháo hoa thời ấy chủ yếu là tiếng nổ và tia lửa vàng cam. Người Trung Hoa gọi nó là "yên hoả" — khói lửa — rất đúng với vẻ ngoài của nó.
Chặng 3: châu Âu biến pháo hoa thành sân khấu
Thuốc súng tới châu Âu muộn nhất vào thế kỷ 13 (Roger Bacon nhắc tới pháo nhỏ năm 1267). Nhưng phải tới thời Phục Hưng, ở các thành bang Ý, pháo hoa mới trở thành một môn nghệ thuật. Năm 1540, sách De la pirotechnia của Vannoccio Biringuccio (người Siena) được in, có phần bàn về pháo dùng trong hội hè — một trong những sách in sớm nhất đề cập chủ đề này.
Điểm mới của chặng này không nằm ở bản thân quả pháo mà ở cách dàn dựng. Người ta dựng cả những "đền đài" bằng gỗ, vải, giấy — gọi là "máy pháo hoa" — rồi cho lửa chạy theo các đường nét kiến trúc, có khi kèm dàn nhạc. Các triều đình Pháp, Anh, Nga dùng pháo hoa trong lễ cưới, lễ đăng quang, lễ mừng hoà ước. Đỉnh cao được nhắc nhiều nhất là đêm 27/4/1749 ở London, khi Handel viết Music for the Royal Fireworks cho một màn pháo hoa hoàng gia.
Một chi tiết hay bị bỏ qua
Pháo hoa cung đình châu Âu chủ yếu bắn thấp — trên khung công trình, trên mặt nước, trên những bánh xe lửa quay. Quả pháo bay vọt lên cao rồi nở thành bông hoa lớn chiếm cả bầu trời là sở trường muộn hơn, và Nhật Bản đẩy nó tới mức hoàn hảo.
Chặng 4: thế kỷ 19 và cuộc cách mạng màu
Trước thế kỷ 19, bảng màu pháo hoa nghèo nàn: vàng cam của than cháy, tia vàng của mạt sắt, trắng nhạt. Ba chuyện cùng xảy ra trong khoảng một trăm năm làm thay đổi tất cả:
- Chất oxy hoá mới do nhà hoá học Pháp Claude Louis Berthollet tìm ra cuối thế kỷ 18 giúp ngọn lửa đủ nóng để kim loại phát màu rõ — dù thời đầu nó gây không ít tai nạn vì quá nhạy.
- Các nguyên tố mới được tách ra và gọi tên: stronti, bari, canxi, magie (Humphry Davy tách được năm 1808). Stronti cho màu đỏ, bari cho xanh lục, đồng cho xanh lam.
- Kim loại sáng: magie rồi nhôm trở nên rẻ hơn trong nửa sau thế kỷ, cho những tia trắng – bạc chói lòa.
Năm 1859–1860, Robert Bunsen và Gustav Kirchhoff ở Heidelberg chỉ ra mỗi nguyên tố cháy cho một "dấu vân tay" ánh sáng riêng — nền tảng khoa học giải thích vì sao pháo hoa có màu. Từ đây, thợ pháo không còn đoán mò mà có lý thuyết đi kèm.
Dòng riêng: hanabi Nhật Bản
Ở Nhật, ghi chép thường được dẫn cho biết Tokugawa Ieyasu xem pháo hoa năm 1613. Năm 1659, nhà pháo Kagiya mở ở Edo; năm 1733, những màn pháo hoa bên sông Sumida gắn với khu Ryōgoku được xem là khởi đầu của lễ hội pháo hoa Sumida. Năm 1808, nhà Tamaya tách ra từ Kagiya, và hai nhà thi nhau trên sông khiến khán giả hô vang tên họ.
Pháo hoa Edo dùng màu "lửa Nhật" — cam, đỏ sẫm. Màu sắc phương Tây vào Nhật từ thời Minh Trị (sau 1868), và thợ Nhật kết hợp nó với quả pháo tròn để tạo nên những bông hoa nhiều lớp màu, đổi màu giữa chừng mà thế giới biết tới hôm nay.
Chặng 5: thế kỷ 20 — từ que mồi sang nút bấm
Suốt nhiều thế kỷ, người bắn pháo phải đứng cạnh ống phóng, châm lửa bằng tay. Nửa sau thế kỷ 20, kích nổ bằng điện rồi bàn điều khiển máy tính dần thay thế. Hai thay đổi theo đó:
- An toàn hơn: người bắn đứng cách xa vị trí đặt pháo.
- Chính xác hơn: mỗi quả được lập trình bắn vào một thời điểm tính tới phần giây, nên mới có những màn pháo hoa khớp từng nhịp nhạc.
Cũng trong thế kỷ 20, các cuộc thi pháo hoa quốc tế ra đời, nơi các đội từ nhiều nước dựng màn bắn theo nhạc và được chấm điểm. Cách dàn dựng một màn bắn hiện đại, cách các đội thi được chấm, xem ở danh mục Thiết kế màn pháo hoa.
Bước gần đây nhất không còn là pháo: những đội hình drone phát sáng xếp hình trên trời, xuất hiện ở các lễ khai mạc lớn từ cuối thập niên 2010. Chúng không thay thế pháo hoa mà thường diễn cùng — chuyện này thuộc danh mục Drone, ánh sáng & trình chiếu.
Cách đọc một "mốc lịch sử" pháo hoa cho đúng
Lịch sử pháo hoa đầy những câu chuyện hấp dẫn nhưng không kiểm được. Khi đọc, nên tách ba loại:
| Loại | Ví dụ | Cách đối xử |
|---|---|---|
| Sử liệu có văn bản | Vũ kinh tổng yếu 1044; sách Biringuccio 1540; buổi diễn của Handel 1749 | Dẫn được, kiểm được |
| Ghi chép muộn, hay được dẫn | Ieyasu xem pháo hoa năm 1613; số người dự tổng duyệt nhạc Handel | Dẫn kèm chữ "theo ghi chép thường được dẫn" |
| Truyền thuyết, ngộ nhận | Lý Điền là ông tổ nghề pháo; Marco Polo mang thuốc súng về châu Âu | Kể như truyền thuyết, không coi là sự kiện |
Một mẹo nhỏ: câu chuyện càng tròn trịa, có tên người, có ngày giờ chính xác cho một sự kiện hơn một nghìn năm trước, thì càng nên nghi.
Góc nhìn hôm nay: đọc lịch sử trên bầu trời
Một màn pháo hoa hiện đại mang dấu vết của cả năm chặng. Tiếng nổ giòn là di sản ống tre; tia vàng cam rơi chậm gần với pháo hoa thời Tống; các khung hình, thác lửa bắn thấp trên mặt nước là hậu duệ của "máy pháo hoa" châu Âu; bông hoa tròn nhiều lớp màu là di sản hanabi kết hợp hoá học thế kỷ 19; còn việc tất cả khớp với nhạc tới từng giây là thành quả của thế kỷ 20.
Muốn đi tiếp, có thể:
- Nghe Music for the Royal Fireworks của Handel — bản nhạc pháo hoa nổi tiếng nhất từng được viết.
- Xem bản in Pháo hoa ở Ryōgoku của Hiroshige (1858) trong bộ Trăm cảnh nổi tiếng Edo, có trong bộ sưu tập số của nhiều bảo tàng.
- Đọc phần lịch sử trong sách Fireworks: Art, Science and Technique của Takeo Shimizu, một chuyên gia pháo hoa Nhật Bản.
Và luôn nhớ: dù lịch sử dài tới đâu, bắn pháo hoa thật hôm nay chỉ dành cho đơn vị được cấp phép và người được đào tạo.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa xuất hiện từ khi nào?
Tiền thân của pháo là tục đốt tre cho nổ ở Trung Hoa, có ghi chép từ thế kỷ 6. Thuốc súng ra đời khoảng thế kỷ 9 thời Đường, và pháo hoa dùng thuốc súng trong ống giấy phổ biến từ thời Tống, khoảng thế kỷ 10–13.
Pháo hoa có màu từ khi nào?
Pháo hoa nhiều màu như đỏ, xanh lục, xanh lam phổ biến từ thế kỷ 19, khi châu Âu có chất oxy hoá mới và tách được các nguyên tố như stronti, bari, magie. Trước đó, pháo hoa chủ yếu có màu vàng cam và trắng nhạt.
Pháo hoa được bắn bằng máy tính từ bao giờ?
Việc kích nổ bằng điện rồi bằng bàn điều khiển máy tính dần phổ biến trong nửa sau thế kỷ 20. Nhờ đó người bắn đứng xa hơn, an toàn hơn, và mỗi quả có thể bắn đúng phần giây để khớp với nhạc.
Pháo hoa Nhật Bản khác pháo hoa phương Tây thế nào về lịch sử?
Nhật Bản phát triển một dòng riêng từ thời Edo, nổi bật với quả pháo tròn nở đều mọi phía. Từ thời Minh Trị, thợ Nhật tiếp nhận màu sắc phương Tây và kết hợp với kiểu quả tròn, tạo nên những bông hoa nhiều lớp màu rất chính xác.
Ai viết bản nhạc nổi tiếng nhất về pháo hoa?
Đó là Handel với Music for the Royal Fireworks, biểu diễn ở Green Park, London ngày 27/4/1749 trong một màn pháo hoa mừng hoà ước Aix-la-Chapelle. Bản nhạc vẫn được biểu diễn thường xuyên tới hôm nay.
