Ngọn lửa Olympic được thắp ở Olympia (Hy Lạp) bằng ánh nắng hội tụ qua một chiếc gương lõm, vài tháng trước mỗi kỳ Thế vận hội. Sau đó lửa được rước bằng đuốc qua Hy Lạp, trao cho nước chủ nhà ở sân Panathenaic (Athens), rồi tiếp tục chặng rước đuốc dài tới lễ khai mạc, nơi người cầm đuốc cuối thắp đài lửa. Lửa cháy suốt kỳ đại hội và chỉ tắt trong lễ bế mạc.
Ngọn lửa xuất hiện từ khi nào
Thế vận hội hiện đại bắt đầu năm 1896 nhưng ba mươi năm đầu không có ngọn lửa. Phải tới Amsterdam 1928, một ngọn lửa mới được đốt trên đỉnh tháp cạnh sân vận động và cháy suốt các ngày thi đấu. Ý tưởng ấy gợi lại ngọn lửa thiêng trong các lễ hội Hy Lạp cổ, nơi người ta giữ lửa cháy ở bàn thờ trong thời gian lễ hội.
Berlin 1936 là lần đầu tiên ngọn lửa được thắp ở Olympia rồi rước bằng đuốc tới thành phố đăng cai. Từ đó, rước đuốc trở thành một phần không tách rời của Thế vận hội mùa hè. Thế vận hội mùa đông thì chậm hơn: mãi tới Innsbruck 1964, ngọn lửa của kỳ mùa đông mới được thắp ở Olympia.
Lễ thắp lửa ở Olympia diễn ra thế nào
Lễ thắp lửa được tổ chức trước lễ khai mạc vài tháng, tại tàn tích đền Hera trong khu di chỉ Olympia, bán đảo Peloponnese. Đây là nghi lễ được dựng lại theo cảm hứng cổ đại chứ không phải nghi lễ cổ còn truyền tới nay, cần hiểu đúng như thế.
Gương lõm và ánh nắng
Một nữ diễn viên Hy Lạp đóng vai nữ tư tế trưởng, mặc áo dài trắng xếp nếp, cùng một nhóm diễn viên khác đóng vai các nữ tư tế. Người đóng vai tư tế trưởng đưa ngọn đuốc vào tâm một chiếc gương lõm bằng kim loại. Gương gom ánh nắng vào một điểm, đủ nóng để bén lửa. Không diêm, không bật lửa: lửa phải sinh ra từ mặt trời.
Nếu trời âm u, ban tổ chức đã có sẵn phương án. Một ngọn lửa dự phòng được thắp bằng gương trong buổi tổng duyệt vài hôm trước và giữ trong đèn bảo quản. Năm nào mây che, lửa dự phòng ấy được dùng thay.
Trao cho người cầm đuốc đầu tiên
Từ đền Hera, lửa được mang tới sân vận động cổ của Olympia, nơi người cầm đuốc đầu tiên nhận đuốc. Theo lệ, người đầu tiên là một vận động viên Hy Lạp. Sau đó lửa chạy qua nhiều thành phố Hy Lạp trong khoảng một tuần hoặc hơn, rồi về sân Panathenaic ở Athens, sân vận động bằng đá cẩm thạch từng khai mạc Thế vận hội 1896. Tại đây diễn ra lễ trao lửa cho ban tổ chức nước chủ nhà.
Rước đuốc: một chặng đường kể chuyện
Khi về tới nước chủ nhà, chặng rước đuốc trở thành một màn mở đầu kéo dài nhiều tuần, đôi khi vài tháng. Người cầm đuốc thường là người dân được đề cử vì đóng góp cho cộng đồng, xen với vận động viên và nghệ sĩ nổi tiếng. Mỗi người chạy một đoạn ngắn rồi "hôn đuốc": châm đuốc mình sang đuốc người kế tiếp. Ngọn lửa đi tiếp, còn ngọn đuốc thường ở lại với người cầm làm kỷ niệm, theo cách mỗi ban tổ chức quy định.
Những chặng rước lạ
Ban tổ chức thích đưa lửa tới nơi khó tin để kể chuyện về đất nước mình. Vài chặng được ghi nhận rộng rãi:
- Montreal 1976: lửa ở Athens được chuyển thành tín hiệu điện, truyền qua vệ tinh sang Canada và dùng để kích một chùm laser thắp lại ngọn lửa ở Ottawa.
- Sydney 2000: một nhà sinh vật biển mang đuốc dưới nước ở rạn san hô Great Barrier, ngọn đuốc dùng loại pháo sáng cháy được trong nước.
- Sochi 2014: một ngọn đuốc được đưa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế và ra ngoài không gian trong một chuyến đi bộ ngoài trạm. Đuốc không cháy, vì an toàn trên trạm không cho phép lửa.
- Lửa đã đi bằng thuyền, ngựa, xe trượt chó kéo, ca nô, máy bay; trên máy bay, lửa được giữ trong đèn bảo quản chuyên dụng đã được phép đặc biệt.
Lửa có bao giờ tắt giữa đường không
Có. Gió, mưa, trục trặc đuốc làm lửa tắt không phải chuyện hiếm. Chuyện này không phải tai hoạ vì song song với ngọn đuốc luôn có "lửa mẹ" giữ trong vài chiếc đèn bảo quản, đi theo đoàn rước. Đuốc tắt thì châm lại từ lửa mẹ, bảo đảm ngọn lửa trên đuốc vẫn có gốc từ Olympia.
Ở Montreal 1976, sau lễ khai mạc vài ngày, một cơn mưa lớn làm tắt đài lửa trên sân. Chuyện được báo chí kể nhiều là một nhân viên đã châm lại bằng bật lửa, sau đó ban tổ chức dập đi và thắp lại từ lửa dự phòng để giữ đúng nguồn gốc.
Ngọn đuốc: mỗi kỳ một thiết kế
Đuốc là một trong những vật thiết kế được chú ý nhất mỗi kỳ. Nó phải đẹp, cầm được trong nhiều phút, cháy ổn trong gió và mưa, và mang dấu ấn nước chủ nhà. Một vài ví dụ dễ nhận ra:
| Kỳ | Đặc điểm đuốc |
|---|---|
| London 2012 | Thân vàng kim hình tam giác, đục khoảng 8.000 lỗ tròn, tượng trưng khoảng 8.000 người cầm đuốc trên đất Anh |
| Tokyo 2020 | Hình hoa anh đào nhìn từ trên xuống; một phần nhiên liệu là khí hydro |
| Paris 2024 | Đối xứng, màu vàng nhạt, do nhà thiết kế Mathieu Lehanneur làm, cùng tác giả với đài lửa |
Nhiên liệu đuốc ngày nay thường là khí đốt hoá lỏng chứa trong bình nhỏ ở thân, có van điều chỉnh để ngọn lửa đủ nhìn rõ ban ngày mà không quá lớn. Những thiết kế mới chú ý tới việc giảm khói và giảm phát thải.
Đài lửa: điểm đến cuối cùng
Đài lửa (cauldron) là nơi ngọn lửa cháy suốt kỳ đại hội. Thời gian đầu, nó là một cái chậu lớn trên tháp cao cạnh sân. Dần dần, đài lửa trở thành tác phẩm điêu khắc, gắn với cách thắp độc đáo nhất có thể: mũi tên lửa ở Barcelona 1992, vòng nước ở Sydney 2000, những cánh đồng đỏ khép lại ở London 2012, quả khinh khí cầu ở Paris 2024.
Đài lửa không nhất thiết phải nằm trong sân. Nhiều kỳ thắp trong sân rồi cho lửa cháy ở một đài khác ngoài trời để người dân xem được. Paris 2024 đi xa hơn: đài lửa dùng ánh sáng và hơi nước, không đốt nhiên liệu, đặt ở vườn Tuileries và bay lên mỗi tối.
Những cách thắp đài lửa đáng nhớ có bài riêng trong danh mục này.
Vì sao ngọn lửa quan trọng đến thế
Bản thân ngọn lửa chỉ là lửa. Thứ làm nó quan trọng là chuỗi nối liền: cùng một ngọn lửa đi từ một tàn tích ba nghìn năm qua tay hàng nghìn người thường tới sân vận động. Người cầm đuốc ở một thị trấn nhỏ biết rằng ngọn lửa trên tay mình sẽ được cả thế giới nhìn thấy trong đêm khai mạc. Đó là nghi thức hiếm hoi của Thế vận hội mà người không phải vận động viên được trực tiếp chạm vào.
Với người dàn dựng, rước đuốc cũng là một cách "khai mạc trước": suốt nhiều tuần, mỗi ngày truyền hình có thêm hình ảnh ngọn lửa đi qua núi, biển, làng mạc, đẩy sự chờ đợi lên dần cho tới đêm chính.
Góc nhìn hôm nay: đi xem ở đâu, đọc gì
- Khu di chỉ Olympia ở vùng Peloponnese mở cửa cho khách tham quan quanh năm. Đền Hera và sân vận động cổ nằm ngay trong khu. Lễ thắp lửa có khán giả, nhưng chỗ đứng gần thường dành cho khách mời; ai muốn xem nên theo dõi thông báo của Uỷ ban Olympic Hy Lạp.
- Sân Panathenaic ở Athens mở cửa tham quan, có trưng bày đuốc của nhiều kỳ.
- Bảo tàng Olympic Lausanne có bộ sưu tập đuốc qua các kỳ, xem tận mắt sẽ thấy sự khác nhau về kích thước và chất liệu.
- Trang olympics.com có mục riêng về ngọn lửa và rước đuốc từng kỳ, kèm ảnh và video chính thức.
Với một lễ khai mạc nhỏ ở trường hay địa phương, ý tưởng "rước lửa" vẫn dùng được ở dạng tượng trưng: một ngọn đèn đi qua nhiều tay trước khi tới sân khấu. Cần nhớ lửa thật ở chỗ đông người đòi hỏi biện pháp an toàn nghiêm ngặt; nhiều nơi chọn đèn điện để thay.
Câu hỏi thường gặp
Ngọn lửa Olympic được thắp ở đâu?
Ở tàn tích đền Hera trong khu di chỉ Olympia, Hy Lạp. Lửa được thắp bằng ánh nắng hội tụ qua gương lõm, do một diễn viên đóng vai nữ tư tế trưởng thực hiện. Lễ diễn ra vài tháng trước lễ khai mạc.
Ngọn lửa Olympic có từ năm nào?
Ngọn lửa xuất hiện lần đầu ở Thế vận hội Amsterdam 1928. Việc thắp lửa ở Olympia rồi rước đuốc tới nước chủ nhà bắt đầu từ năm 1936. Với Thế vận hội mùa đông, lửa được thắp ở Olympia từ Innsbruck 1964.
Nếu trời nhiều mây thì thắp lửa ở Olympia bằng cách nào?
Ban tổ chức dùng ngọn lửa dự phòng đã được thắp bằng gương trong buổi tổng duyệt vài hôm trước. Lửa ấy được giữ trong đèn bảo quản. Như vậy nguồn gốc ngọn lửa vẫn là ánh nắng ở Olympia.
Đuốc Olympic tắt giữa đường thì sao?
Đoàn rước luôn mang theo "lửa mẹ" trong vài chiếc đèn bảo quản. Đuốc tắt thì được châm lại từ lửa mẹ. Việc đuốc tắt vì gió mưa xảy ra khá thường và không làm hỏng nghi thức.
Ngọn lửa Olympic tắt khi nào?
Đài lửa được dập tắt trong lễ bế mạc, khoảnh khắc đánh dấu Thế vận hội kết thúc. Từ đó tới kỳ sau, sẽ có một ngọn lửa mới được thắp ở Olympia.
