Lễ khai mạc Olympic gồm những phần nào theo Hiến chương Olympic

Lễ khai mạc Olympic có hai lớp: phần nghi thức bắt buộc theo Hiến chương Olympic và phần nghệ thuật do nước chủ nhà tự dựng. Phần bắt buộc gồm đón nguyên thủ và Chủ tịch IOC, quốc ca nước chủ nhà, diễu hành các đoàn, hai bài phát biểu, câu tuyên bố khai mạc, cờ và Olympic ca, lời tuyên thệ, bồ câu tượng trưng và thắp đài lửa. Mọi thứ còn lại, từ sân khấu tới pháo hoa, là phần sáng tạo của chủ nhà.

Khung nghi thức: phần không kỳ nào được bỏ

Hiến chương Olympic có một điều khoản riêng về lễ khai mạc và bế mạc. Điều khoản này rất ngắn, chỉ nêu những việc phải có. Chi tiết như ai đứng đâu, cờ đi lối nào, nhạc nổi lúc nào nằm trong bộ hướng dẫn nghi lễ mà Uỷ ban Olympic Quốc tế (IOC) gửi cho từng ban tổ chức. Nhờ vậy, dù đêm diễn ở Bắc Kinh, London hay trên sông Seine, người xem vẫn nhận ra "xương sống" quen thuộc.

Thứ tự dưới đây là thứ tự thường gặp ở các kỳ Thế vận hội mùa hè gần đây. Mỗi kỳ có thể đảo vài chỗ nhỏ để hợp với kịch bản, nhưng không được bỏ mục nào.

Câu tuyên bố khai mạc là chỗ người ta hay nhầm là "bài phát biểu". Thực ra đó chỉ là một câu theo mẫu, đại ý: tuyên bố khai mạc Thế vận hội của thành phố này, mừng kỳ Olympiad thứ bao nhiêu của thời hiện đại. Câu ấy ngắn tới mức nếu chớp mắt là lỡ, và chính sự ngắn gọn đó giữ cho buổi lễ khỏi biến thành diễn đàn riêng của ai.

Phần nghệ thuật: chỗ chủ nhà được tự do

Ngoài khung trên, Hiến chương chỉ yêu cầu phần nghệ thuật phải phù hợp tinh thần Olympic và được IOC duyệt trước. Ban tổ chức thuê một đạo diễn hoặc một nhóm đạo diễn, thường là người nổi tiếng trong điện ảnh, sân khấu hoặc biểu diễn đường phố. Họ có vài năm để biến lịch sử, văn hoá và khí chất một quốc gia thành vài tiếng hình ảnh không cần phiên dịch.

Ba đêm được nhắc nhiều nhất trong hai thập kỷ qua cho thấy ba cách làm khác nhau:

• Bắc Kinh 2008 chọn sự đồng loạt: hàng nghìn người diễn cùng một động tác, chính xác như máy, kể lịch sử bằng trống, cuộn tranh và chữ in rời.
• London 2012 chọn sự hài hước và đời thường: từ đồng quê sang cách mạng công nghiệp, tới y tá, sách thiếu nhi và nhạc pop.
• Paris 2024 chọn rời sân vận động: các đoàn đi thuyền trên sông Seine, tiết mục rải dọc hai bờ và trên mái nhà.

Mỗi đêm có bài riêng trong danh mục này. Điểm chung đáng để ý: đạo diễn giỏi không kể hết lịch sử, họ chọn ba bốn hình ảnh đủ mạnh để người xem cả thế giới nhớ được sau một lần nhìn.

Khung ấy hình thành qua những kỳ nào

Lễ khai mạc hôm nay không có ngay từ đầu. Nó được bồi thêm từng lớp qua hơn một thế kỷ:

1. Athens 1896: Thế vận hội hiện đại đầu tiên khai mạc ở sân Panathenaic. Bài Olympic ca do Spyridon Samaras phổ nhạc, Kostis Palamas viết lời được trình diễn lần đầu.
2. London 1908: các đoàn diễu hành theo quốc gia một cách có tổ chức, mở đầu nếp diễu hành ngày nay.
3. Antwerp 1920: cờ Olympic năm vòng tròn lần đầu tung bay; lời tuyên thệ của vận động viên lần đầu được đọc.
4. Amsterdam 1928: ngọn lửa Olympic lần đầu cháy suốt kỳ đại hội; Hy Lạp bắt đầu được đi đầu đoàn diễu hành.
5. Berlin 1936: lần đầu rước đuốc từ Olympia tới thành phố đăng cai.
6. Năm 1958: IOC chính thức chọn bài của Samaras và Palamas làm Olympic ca.
7. Munich 1972: thêm lời tuyên thệ của trọng tài.
8. London 2012: thêm lời tuyên thệ của huấn luyện viên.
9. Tokyo 2020 (tổ chức năm 2021): IOC khuyến khích mỗi đoàn có hai người cầm cờ, một nam một nữ; lời tuyên thệ gộp thành một bài chung.

Nhìn danh sách sẽ thấy khung nghi thức thay đổi chậm, mỗi lần một chi tiết. Đó là cố ý: nghi thức có giá trị chính vì nó lặp lại, để một vận động viên năm 2024 đi đúng con đường các đàn anh đã đi từ một trăm năm trước.

Lễ khai mạc diễn ra khi nào và kéo dài bao lâu

Lễ khai mạc thường diễn ra vào buổi tối, một ngày trước hoặc ngay trong ngày đầu lịch thi đấu chính thức. Nói "ngày đầu" cũng chỉ tương đối, vì vài môn như bóng đá, bắn cung, bóng mềm có khi đá vòng bảng hoặc thi vòng xếp hạng từ trước lễ khai mạc một hai ngày, để kịp lịch.

Chọn buổi tối vì ánh sáng. Đèn sân khấu, màn hình, pháo hoa và đài lửa chỉ đẹp khi trời tối. Bắc Kinh 2008 thậm chí chọn giờ mở màn 20 giờ 08 phút ngày 8/8/2008, gắn với con số tám được coi là may mắn ở Trung Hoa.

Thời lượng thường từ ba tới bốn tiếng. Phần diễu hành chiếm nhiều thời gian nhất, vì có hơn hai trăm đoàn. Phần nghệ thuật thường dài khoảng một tiếng, chia làm hai đoạn kẹp lấy màn diễu hành. Phần nghi thức cuối cùng, từ phát biểu tới thắp lửa, gói trong khoảng nửa tiếng đến bốn mươi lăm phút.

Ai đứng sau đêm diễn

Ba bên cùng chịu trách nhiệm, mỗi bên một phần:

• IOC giữ khung nghi thức, duyệt kịch bản, giữ quyền với cờ, vòng tròn, ngọn lửa và Olympic ca.
• Ban tổ chức nước chủ nhà lo toàn bộ phần nghệ thuật, hậu cần, an ninh, chọn người cầm đuốc cuối.
• Đơn vị truyền hình chủ của Thế vận hội ghi hình và phát tín hiệu quốc tế cho các đài khắp thế giới. Vì vậy phần lớn tiết mục được dàn cho ống kính trước, cho khán đài sau.

Người cầm đuốc cuối và hình dáng đài lửa là hai bí mật được giữ kỹ nhất. Thường chỉ một nhóm rất nhỏ biết trước. Tổng duyệt có khán giả thì phần thắp lửa được thay bằng phương án giả hoặc bỏ qua, và người xem tổng duyệt được đề nghị không quay, không chia sẻ.

Xem lễ khai mạc thế nào cho ra cấu trúc

Lần tới ngồi trước màn hình, thử xem với một "bản đồ" trong đầu:

1. Mười phút đầu: chú ý màn đếm ngược và hình ảnh mở màn. Đạo diễn luôn đặt hình ảnh họ muốn cả thế giới nhớ ở đây hoặc ở cuối.
2. Phần nghệ thuật đầu: đếm xem họ chọn mấy chương lịch sử, chương nào bị lướt. Chỗ bị lướt cũng nói nhiều như chỗ được kể.
3. Diễu hành: để ý thứ tự đi. Nó theo bảng chữ cái của ngôn ngữ nước chủ nhà, nên Việt Nam lúc đi giữa, lúc đi gần cuối.
4. Phần nghi thức: nghe câu tuyên bố khai mạc, xem cờ Olympic được ai khiêng, ai đọc lời tuyên thệ.
5. Cuối: ai cầm đuốc chặng cuối và đài lửa trông ra sao. Đây là thứ báo chí sẽ nói đến nhiều nhất sáng hôm sau.

Một mẹo nhỏ: bật âm thanh gốc của tín hiệu quốc tế nếu có thể. Nhiều đoạn nhạc và hiệu ứng tiếng được dựng tỉ mỉ, lời bình chồng lên dễ làm mất cái hay đó.

Góc nhìn hôm nay: tìm xem lại ở đâu

Muốn đi sâu, có mấy nguồn chính thống:

• Trang olympics.com có trang riêng cho từng kỳ, nhiều đoạn video lễ khai mạc được đăng chính thức, cùng toàn văn Hiến chương Olympic.
• Báo cáo chính thức (official report) mà mỗi ban tổ chức nộp sau đại hội ghi lại kịch bản, sơ đồ, số người tham gia. Nhiều thư viện thể thao số hoá các báo cáo này để tra cứu miễn phí.
• Bảo tàng Olympic ở Lausanne (Thuỵ Sĩ) trưng bày đuốc qua các kỳ, trang phục người cầm cờ và tư liệu nghi thức.
• Olympia ở Hy Lạp, nơi ngọn lửa được thắp trước mỗi kỳ, là khu di chỉ mở cửa cho khách tham quan.

Cho người phải dựng một màn khai mạc nhỏ ở trường hay ở xã, bài học rút ra từ Olympic rất gọn: giữ một khung nghi thức rõ ràng, ngắn; dồn sáng tạo vào vài hình ảnh mạnh; để khoảnh khắc châm lửa hay tuyên bố mở màn ở cuối, khi mọi người đã sẵn sàng.