Ba lần châm đài lửa Olympic được nhắc nhiều nhất là Barcelona 1992, khi cung thủ Antonio Rebollo bắn mũi tên lửa lên đài trong đêm; Atlanta 1996, khi võ sĩ Muhammad Ali với đôi tay run vì bệnh Parkinson thắp ngọn lửa; và Sydney 2000, khi Cathy Freeman đứng giữa vòng nước châm lửa rồi đài lửa nâng lên qua thác nước. Mỗi lần đáng nhớ vì một lý do khác nhau: kỹ thuật táo bạo, con người, và hình ảnh.
Vì sao khoảnh khắc châm lửa được chờ đợi nhất
Trong cả lễ khai mạc, có hai thứ được giữ bí mật kỹ nhất: ai là người cầm đuốc cuối và đài lửa sẽ được thắp bằng cách nào. Ban tổ chức thường chỉ để một nhóm rất nhỏ biết. Người cầm đuốc cuối nhiều khi được tập riêng vào ban đêm, khi sân đã vắng.
Lý do đơn giản: đây là cao trào của cả buổi lễ và cũng là hình ảnh in trên trang nhất báo chí sáng hôm sau. Một lần châm lửa đáng nhớ thường hội đủ ba thứ: người cầm đuốc mang một câu chuyện mà cả nước chủ nhà hiểu, một cách thắp chưa ai làm, và một rủi ro thật, khiến người xem nín thở.
Barcelona 1992: một mũi tên trong đêm
Đêm 25/7/1992 ở sân vận động Montjuïc, ngọn đuốc đi qua tay vài vận động viên Tây Ban Nha, trong đó có cầu thủ bóng rổ Juan Antonio San Epifanio, rồi tới Antonio Rebollo. Rebollo là cung thủ từng giành huy chương ở Paralympic. Anh châm mũi tên vào ngọn đuốc, giương cung và bắn về phía đài lửa đặt trên vành mái sân, cách khá xa và cao hơn chỗ đứng.
Ngọn lửa bùng lên trên đài, khán đài vỡ oà. Rebollo được kể là đã tập bắn hàng trăm mũi tên trong nhiều tháng, và có một phương án dự phòng nếu bắn trượt.
Mũi tên có thật sự trúng đài không
Đây là chỗ còn bàn tán tới nay. Nhiều tư liệu và ý kiến sau này cho rằng mũi tên được nhắm để bay ngang qua phía trên đài, nơi luồng khí đốt đang thoát ra, và khí bén lửa khi mũi tên đi qua; mũi tên rơi ra ngoài sân. Ban tổ chức không bao giờ xem đó là "trượt": thiết kế vốn tính tới việc mũi tên chỉ cần đi qua vùng khí. Dù hiểu theo cách nào, cảnh một vệt lửa vẽ đường cong trong đêm vẫn là một trong những hình ảnh đẹp nhất lịch sử Thế vận hội.
Atlanta 1996: Muhammad Ali và đôi tay run
Đêm 19/7/1996, ngọn đuốc đi một vòng sân qua tay vài huyền thoại thể thao Mỹ, rồi tới nữ kình ngư Janet Evans. Cô chạy lên một đoạn dốc dài, và ở đỉnh, một bóng người bước ra từ bóng tối: Muhammad Ali, nhà vô địch quyền Anh hạng dưới nặng ở Olympic Rome 1960.
Căn bệnh Parkinson của Ali đã được công khai từ nhiều năm trước. Trước hàng chục nghìn khán giả và hàng trăm triệu người xem truyền hình, ông đứng với ngọn đuốc rung nhẹ trong tay, rồi châm vào một sợi dẫn. Ngọn lửa chạy theo một sợi cáp lên đài lửa cao phía trên.
Khoảnh khắc này đáng nhớ không vì kỹ thuật. Nó đáng nhớ vì sự bất ngờ (gần như không ai biết trước) và vì hình ảnh một nhà vô địch không giấu bệnh tật, đứng thẳng trước cả thế giới. Cũng trong kỳ này, Ali được trao lại một tấm huy chương vàng thay cho tấm ông giành ở Rome năm 1960.
Sydney 2000: lửa trong nước
Lễ khai mạc Sydney ngày 15/9/2000 chọn một chủ đề cho chặng đuốc cuối: kỷ niệm một trăm năm phụ nữ tham gia Thế vận hội (từ Paris 1900). Ngọn đuốc đi qua tay sáu nữ vận động viên huyền thoại của Úc, trong đó Betty Cuthbert ngồi xe lăn do Raelene Boyle đẩy, rồi Dawn Fraser, Shirley Strickland, Shane Gould, Debbie Flintoff-King. Người cuối cùng là Cathy Freeman, vận động viên điền kinh gốc thổ dân, nhà vô địch thế giới 400 m.
Freeman bước lên những bậc thang có nước chảy, đứng giữa một hồ nước nông và hạ đuốc xuống. Một vòng lửa bùng lên quanh chân cô, ngay trên mặt nước. Rồi cả vòng lửa nâng lên, đi qua một màn thác đổ, leo theo đường ray lên đỉnh khán đài.
Vài phút đứng im
Giữa đường đi lên, đài lửa bất ngờ dừng lại vì trục trặc kỹ thuật, kéo dài vài phút. Freeman đứng trong nước, khán đài không biết chuyện gì xảy ra, và bộ phận kỹ thuật phải xử lý trực tiếp. Rồi đài lửa đi tiếp và lên tới đỉnh. Người xem truyền hình phần lớn chỉ tưởng đó là một nhịp chậm có chủ ý.
Mười ngày sau, Freeman giành huy chương vàng chạy 400 m trên chính sân ấy. Câu chuyện của cô khiến lần châm lửa trở thành một phần ký ức chung của nước Úc.
Những lần châm lửa khác đáng biết
| Kỳ | Người châm lửa | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|
| Los Angeles 1984 | Rafer Johnson, nhà vô địch mười môn phối hợp 1960 | Leo một cầu thang dài, lửa chạy qua năm vòng tròn trên cổng sân rồi lên đài |
| Seoul 1988 | Ba người đứng trên bục nâng | Bục nâng cao lên giữa sân; đáng tiếc là đàn bồ câu thả trước đó đậu lên đài |
| Athens 2004 | Nikolaos Kaklamanakis, nhà vô địch lướt ván buồm 1996 | Đài lửa hình ngọn đuốc khổng lồ cúi thấp xuống đón lửa rồi dựng đứng lên |
| Rio 2016 | Vanderlei de Lima, vận động viên chạy marathon | Sau lưng đài là một tác phẩm điêu khắc kim loại xoay như mặt trời |
| Tokyo 2020 (2021) | Naomi Osaka, tay vợt | Đài lửa hình cầu mở ra như bông hoa, đốt bằng khí hydro, sân không khán giả |
Ba kỳ có bài riêng trong danh mục này cũng có những lần châm lửa rất khác nhau: Bắc Kinh 2008 cho vận động viên thể dục Lý Ninh "chạy" trên không quanh vành mái sân bằng dây treo, London 2012 để bảy vận động viên trẻ cùng thắp hơn hai trăm cánh đồng khép lại thành một đài, còn Paris 2024 thắp quả khinh khí cầu ánh sáng ở vườn Tuileries.
Học gì từ những lần châm lửa này
Câu chuyện của người cầm đuốc quan trọng hơn kỹ xảo
Ali không làm gì phức tạp; ông chỉ châm vào một sợi dẫn. Nhưng không ai quên. Ngược lại, có những đài lửa rất tinh xảo mà ít người nhớ được ai đã thắp. Người làm lễ khai mạc hiểu điều này nên dành rất nhiều thời gian chọn người cầm đuốc cuối, cân nhắc thành tích, câu chuyện đời và ý nghĩa với nước chủ nhà.
Rủi ro thật làm nên kịch tính, nhưng phải có phương án dự phòng
Mũi tên ở Barcelona và vòng lửa ở Sydney đều là những phương án có thể hỏng trước hàng tỷ người xem. Cả hai đều có phương án dự phòng, và chuyện đài lửa Sydney đứng im vài phút cho thấy phương án dự phòng không chỉ để phòng thất bại hoàn toàn mà còn để xử lý những trục trặc nhỏ một cách bình tĩnh. Các kỳ mùa đông cũng từng có đài lửa trục trặc, được kể trong bài về lễ khai mạc Olympic mùa đông.
Hình ảnh phải đọc được từ xa
Vệt lửa của mũi tên, vòng lửa trên mặt nước, ngọn lửa chạy theo sợi cáp: đều là đường nét đơn giản, đọc được từ khán đài xa nhất và từ màn hình điện thoại nhỏ nhất. Đây là nguyên tắc chung của mọi màn trình diễn lớn.
Góc nhìn hôm nay: xem lại ở đâu
- Trang olympics.com và kênh video chính thức của Thế vận hội có đăng lại đoạn châm lửa của hầu hết các kỳ gần đây.
- Sân Montjuïc (Barcelona) và công viên Olympic Sydney đều mở cửa đón khách. Đài lửa Sydney được chuyển ra đặt trong công viên Olympic sau đại hội.
- Bảo tàng Olympic ở Lausanne có trưng bày đuốc của các kỳ, kể cả những chiếc đã dùng trong chặng cuối.
Khi xem lại, thử để ý một điều: máy quay đặt ở đâu, góc nào được chọn cho khoảnh khắc lửa bùng. Phần lớn những hình ảnh đẹp nhất là kết quả của nhiều tháng tính toán giữa đạo diễn lễ khai mạc và đạo diễn truyền hình.
Câu hỏi thường gặp
Ai bắn mũi tên thắp đài lửa Olympic Barcelona 1992?
Đó là cung thủ Antonio Rebollo, người từng giành huy chương ở Paralympic. Anh bắn mũi tên lửa về phía đài lửa trên vành mái sân Montjuïc đêm 25/7/1992. Việc mũi tên trúng đài hay chỉ bay qua vùng khí đốt phía trên đến nay vẫn còn được bàn luận.
Ai thắp đài lửa Olympic Atlanta 1996?
Võ sĩ Muhammad Ali, nhà vô địch quyền Anh Olympic Rome 1960. Ông nhận đuốc từ kình ngư Janet Evans và châm vào một sợi dẫn đưa lửa lên đài. Danh tính ông được giữ bí mật tới phút cuối.
Đài lửa Sydney 2000 bị kẹt bao lâu?
Đài lửa dừng lại giữa đường đi lên trong vài phút vì trục trặc kỹ thuật, sau khi Cathy Freeman thắp vòng lửa trên mặt nước. Sự cố được xử lý tại chỗ và đài lửa lên tới đỉnh. Nhiều người xem truyền hình không nhận ra đó là sự cố.
Vì sao người châm đài lửa Olympic được giữ bí mật?
Vì đây là cao trào của lễ khai mạc và là bất ngờ lớn nhất dành cho khán giả. Ban tổ chức thường chỉ để rất ít người biết, tập riêng ban đêm, và thay phần này bằng phương án giả trong các buổi tổng duyệt có khán giả.
Ai thắp đài lửa Olympic Tokyo 2020?
Tay vợt Naomi Osaka thắp đài lửa trong lễ khai mạc ngày 23/7/2021, kỳ đại hội bị lùi một năm. Đài lửa hình cầu mở ra như một bông hoa và dùng khí hydro làm nhiên liệu.
