Các kiểu bông pháo hoa được đặt tên theo hình dáng chúng vẽ trên trời: mẫu đơn là những chấm màu không đuôi nở thành quả cầu; hoa cúc là quả cầu mà mỗi viên sao kéo theo một vệt sáng; liễu rủ là những vệt vàng kim dài rủ xuống chậm rãi; đuôi cọ là vài tia dày bung ra như tàu lá trên một thân sáng; vương miện là chùm vệt vàng kim cụp xuống thành hình chiếc mũ miện. Ngoài năm kiểu này còn hàng chục kiểu khác — vòng tròn, chữ thập, nhấp nháy, nổ lách tách. Biết tên chúng, người xem sẽ thấy một màn pháo hoa như một bó hoa có nhiều loài.
Tên gọi trong bài là tên phổ biến trong giới yêu pháo hoa thế giới (tiếng Anh, tiếng Nhật) và cách gọi tiếng Việt tương ứng. Bài chỉ mô tả hình dáng để nhận biết, không bàn cách làm.
Năm kiểu kinh điển
Mẫu đơn (peony, tiếng Nhật botan)
Mẫu đơn là kiểu đơn giản và phổ biến nhất. Các viên sao bay ra thành một quả cầu, mỗi viên là một chấm màu đặc, không để lại vệt phía sau. Kết quả là một bông hoa tròn như được chấm bằng bút lông, giống những cánh hoa mẫu đơn căng tròn. Nhiều màn pháo hoa dùng mẫu đơn làm "nền" vì nó cho màu đậm và rõ.
Hoa cúc (chrysanthemum, tiếng Nhật kiku)
Hoa cúc giống mẫu đơn ở hình cầu, nhưng mỗi viên sao kéo theo một vệt sáng khi bay ra. Những vệt ấy tạo thành các tia toả từ tâm như cánh hoa cúc mảnh dài. Ở Nhật, hoa cúc là biểu tượng quen thuộc, và bông pháo hoa cúc tròn, đều, đổi màu là niềm tự hào của các nhà làm pháo.
Mẹo phân biệt nhanh: nhìn vào khoảng giữa tâm và mép. Nếu thấy những đường kẻ sáng nối từ tâm ra, đó là hoa cúc. Nếu chỉ thấy các chấm lơ lửng, đó là mẫu đơn.
Liễu rủ (willow)
Liễu rủ là những vệt sáng màu vàng kim, cháy rất lâu, bay ra rồi từ từ cong xuống như cành liễu. Vì vệt cháy chậm, bông liễu có thể "treo" trên trời khá lâu sau khi các bông khác đã tắt, đôi khi rủ gần chạm mặt nước. Nhiều nhà thiết kế dùng liễu cho những đoạn nhạc chậm, sâu lắng, hoặc làm tấm màn vàng kim trong màn kết.
Đuôi cọ (palm)
Đuôi cọ, có nơi gọi là cây dừa, gồm một vệt sáng dày bay lên như thân cây, rồi bung ra vài tia lớn, dày và cong như tàu lá cọ. Số tia ít hơn hẳn hoa cúc, nhưng mỗi tia đậm và rõ hơn. Khi bắn một loạt đuôi cọ cạnh nhau, bầu trời trông như một hàng cây nhiệt đới bằng lửa.
Vương miện (crown, tiếng Nhật kamuro)
Vương miện là một chùm vệt vàng kim hoặc bạc rất dày, bung ra rồi cụp xuống quanh tâm thành hình như chiếc mũ miện hoặc chiếc chuông úp. Nó gần giống liễu nhưng dày đặc và ngắn hơn, tạo cảm giác lộng lẫy, sang trọng. Trong màn kết của nhiều đêm pháo hoa, cả bầu trời phủ kín bởi những bông vương miện vàng kim — khoảnh khắc mà khán giả hay vỗ tay nhiều nhất.
Bảng nhận biết nhanh
| Tên Việt | Tên thường gặp | Hình dáng nhận biết | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Mẫu đơn | Peony, botan | Quả cầu chấm màu, không đuôi | Tươi, đậm, gọn |
| Hoa cúc | Chrysanthemum, kiku | Quả cầu có vệt toả từ tâm | Tròn trịa, cổ điển |
| Thược dược | Dahlia | Như hoa cúc nhưng ít sao, sao to | Mạnh mẽ, thưa |
| Liễu rủ | Willow | Vệt vàng kim dài rủ xuống | Chậm, mơ màng |
| Đuôi cọ | Palm | Thân sáng, vài tia lớn cong | Nhiệt đới, khoẻ khoắn |
| Vương miện | Crown, kamuro | Chùm vàng kim dày, cụp xuống | Lộng lẫy, kết màn |
| Đuôi ngựa | Horsetail | Vệt đổ xuống một phía như thác | Mềm mại |
| Vòng tròn | Ring | Sao xếp thành một vòng phẳng | Hình học, gọn |
| Chữ thập | Crossette | Mỗi sao tách thành bốn nhánh | Bất ngờ, như pháo tách đôi |
| Nhấp nháy | Strobe | Đốm sáng chớp tắt liên tục | Như sao trời lấp lánh |
| Nổ lách tách | Crackle | Hàng trăm tiếng tách nhỏ | Sôi động, như rang ngô |
| Cá bơi | Fish | Đốm sáng tự uốn lượn tán loạn | Vui mắt, như đàn cá |
Những kiểu "biết chuyển động"
Không phải bông pháo nào cũng chỉ nở rồi tắt. Một số kiểu có thêm chuyển động thứ hai sau khi nở:
- Chữ thập: mỗi viên sao bay ra một đoạn rồi tự tách làm bốn, tạo ra hàng chục hình chữ thập nhỏ. Bông hoa như được vẽ hai lần.
- Cá bơi: các đốm sáng không bay thẳng mà uốn lượn ngẫu nhiên, giống một đàn cá nhỏ bơi tán loạn trong bóng tối.
- Nhấp nháy: các đốm sáng tắt rồi bật liên tục, tạo cảm giác một vùng trời đầy sao lấp lánh. Thường có màu trắng bạc.
- Nổ lách tách: sau khi bông hoa nở, mỗi điểm sáng phát ra những tiếng tách nhỏ dồn dập. Người đứng gần nghe như tiếng mưa đá hay tiếng rang ngô.
Kiểu theo hình dạng bông hoa
Ngoài các kiểu theo từng viên sao, còn có cách gọi theo hình tổng thể. Vòng tròn là bông hoa phẳng như chiếc nhẫn, thay vì quả cầu. Vòng tròn chỉ đẹp trọn khi mặt phẳng của nó quay về phía người xem; nếu nghiêng, ta thấy hình bầu dục, nếu đứng ngang, ta chỉ thấy một vạch. Hình theo chủ đề như trái tim, mặt cười, hành tinh có vành là phát triển từ ý tưởng vòng tròn — có bài riêng trong danh mục này.
Ở kiểu Nhật còn có những quả nhiều lớp nhuỵ: bông hoa bên ngoài, bên trong có một hay nhiều vòng nhỏ khác màu. Người Nhật gọi chung những vòng bên trong là nhuỵ; số lớp nhuỵ càng nhiều mà vẫn đồng tâm thì tay nghề càng cao.
Hiệu ứng không phải bông hoa
Một màn pháo hoa còn nhiều thứ khác ngoài bông hoa trên cao:
- Sao chổi (comet): một viên sao lớn bay lên để lại vệt dài, không nở.
- Bắn chùm từ mặt đất (mine): một chùm sao phụt thẳng từ ống lên như vòi phun lửa, không có quả tách vỏ trên cao.
- Tiếng huýt (whistle): tiếng rít cao kéo dài, thường đi kèm lúc quả bay lên.
- Tiếng nổ trắng (salute): chớp trắng và tiếng nổ lớn, không có màu — dùng để nhấn nhịp, nhất là trong màn kết.
Đọc tên bông pháo trong một màn bắn
Một màn pháo hoa có cấu trúc thường dùng các kiểu bông như nhạc cụ trong dàn nhạc. Mẫu đơn và hoa cúc đậm màu thường mở màn và giữ nhịp. Liễu rủ và đuôi ngựa xuất hiện khi nhạc chậm lại. Chữ thập, cá bơi, nhấp nháy tạo khoảnh khắc vui và bất ngờ. Vương miện và tiếng nổ trắng dồn dập thường dành cho màn kết. Chuyện ghép các kiểu bông theo nhạc nằm ở danh mục thiết kế màn pháo hoa; ở đây chỉ cần biết tên để nhận ra.
Góc nhìn hôm nay: tập gọi tên bông pháo
Một cách thú vị để xem pháo hoa cùng trẻ em là chơi đoán tên: mỗi bông lên trời, cả nhà cùng gọi "mẫu đơn", "hoa cúc", "liễu"… Chỉ cần nhớ ba câu hỏi:
- Sao có để vệt không? Không vệt là mẫu đơn; có vệt là hoa cúc hoặc thược dược.
- Vệt có rủ xuống dài không? Rủ dài và vàng kim là liễu; dày và cụp quanh tâm là vương miện.
- Có thân bay lên rõ và vài tia lớn không? Đó là đuôi cọ.
Sau vài đêm, người xem sẽ tự nhận ra phong cách của từng màn bắn. Ai muốn tra cứu thêm có thể tìm các bảng thuật ngữ pháo hoa trên trang của các hội yêu pháo hoa quốc tế, hoặc đọc phần phân loại hiệu ứng trong Fireworks: Art, Science and Technique của Takeo Shimizu.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa hình hoa cúc là gì?
Là bông pháo nở thành quả cầu mà mỗi viên sao kéo theo một vệt sáng, nhìn như những cánh hoa cúc mảnh toả ra từ tâm. Đây là kiểu kinh điển của pháo hoa Nhật Bản, gọi là kiku.
Pháo hoa mẫu đơn khác hoa cúc thế nào?
Mẫu đơn cũng là quả cầu, nhưng các viên sao không để lại vệt, chỉ là chấm màu lơ lửng. Hoa cúc thì có vệt nối từ tâm ra mép. Nhìn khoảng giữa bông hoa là phân biệt được.
Pháo hoa liễu rủ là gì?
Là bông pháo gồm những vệt vàng kim cháy lâu, bay ra rồi rủ xuống như cành liễu. Nó treo trên trời lâu hơn các kiểu khác và hay được dùng cho đoạn nhạc chậm hoặc màn kết.
Pháo hoa vương miện (kamuro) trông như thế nào?
Là chùm vệt vàng kim hoặc bạc rất dày, bung ra rồi cụp xuống quanh tâm như chiếc mũ miện. Nó trông lộng lẫy và thường xuất hiện dày đặc ở màn kết của các đêm pháo hoa lớn.
Pháo hoa nổ lách tách gọi là gì?
Trong tiếng Anh gọi là crackle. Sau khi bông hoa nở, mỗi điểm sáng phát ra những tiếng tách nhỏ dồn dập, nghe như tiếng rang ngô. Đây là hiệu ứng âm thanh, thường đi cùng ánh sáng trắng bạc hoặc vàng.