Quả pháo hoa tròn (kiểu Nhật) và quả pháo hoa trụ (kiểu phương Tây, nhất là Ý) khác nhau ở mục đích: quả tròn sinh ra để vẽ một bông hoa cầu tròn trịa, nhìn góc nào cũng đều, đổi màu và tắt cùng một lúc; quả trụ sinh ra để kể một chuỗi hiệu ứng nối tiếp — nổ nhiều tầng, nhiều tiếng, nhiều kiểu trong một lần bắn. Một bên đề cao sự hoàn hảo của một khoảnh khắc, bên kia đề cao nhịp và sự bất ngờ. Hiểu khác biệt này, người xem sẽ "đọc" được vì sao một màn pháo hoa Nhật trông khác hẳn một màn pháo hoa ở châu Âu.
Bài viết chỉ bàn ở mức hình dáng và ý đồ nghệ thuật, không có kích thước, khối lượng hay cách làm. Pháo hoa nổ chỉ do đơn vị được cấp phép, người được đào tạo mới được làm và bắn.
Hai hình dáng, hai triết lý
| Tiêu chí | Quả tròn (kiểu Nhật) | Quả trụ (kiểu Ý, phương Tây) |
|---|---|---|
| Hình dáng | Quả cầu | Ống trụ |
| Cách các viên sao nằm bên trong | Ôm đều quanh tâm thành lớp cầu | Xếp theo tầng dọc thân trụ |
| Bông hoa trên trời | Cầu tròn, đối xứng tuyệt đối | Ít tròn hơn, thường nhiều đợt nối nhau |
| Điểm mạnh | Đổi màu đồng loạt, có nhuỵ, tắt gọn | Nổ nhiều tầng, tiếng nổ mạnh, hiệu ứng đa dạng |
| Cảm giác khi xem | Tĩnh lặng, chiêm ngưỡng từng bông | Dồn dập, kịch tính, như một đoạn nhạc |
| Được chấm ở đâu | Các cuộc thi trong nước ở Nhật | Các lễ hội làng mùa hè ở Ý, Malta |
Không bên nào "đúng" hơn. Trên thực tế, các màn pháo hoa lớn hiện nay ở khắp thế giới thường dùng cả hai kiểu, cùng với giàn pháo nhiều ống và các hiệu ứng mặt đất. Nhưng khi một đội đến từ Nhật hay từ Ý tham gia thi pháo hoa quốc tế, dấu ấn truyền thống của họ vẫn hiện rõ.
Quả tròn Nhật Bản: nghệ thuật của một bông hoa
Pháo hoa Nhật gọi là hanabi, nghĩa đen là "hoa lửa". Cái tên đã nói lên tinh thần: mỗi quả là một bông hoa, và bông hoa phải đẹp như hoa thật. Trong tiếng Nhật, loại quả tròn tách vỏ toả đều mọi hướng được gọi là warimono — nhóm tiêu biểu nhất của pháo hoa Nhật.
Vì sao phải tròn
Khán giả hanabi ngồi ở nhiều phía của một dòng sông, một bãi sông hay một cánh đồng. Một quả tròn khi tách vỏ đúng đỉnh sẽ cho bông hoa tròn với mọi người, dù ngồi bờ này hay bờ kia. Trong khi đó, một bông hoa méo sẽ chỉ đẹp với một số góc nhìn. Tròn là sự công bằng với khán giả.
Nhuỵ và cánh
Đặc sản của quả tròn Nhật là bông hoa có nhuỵ: một vòng sao nhỏ ở giữa mang màu khác vòng sao bên ngoài. Có quả có một vòng nhuỵ, có quả có hai, ba vòng lồng nhau như những bông hoa cầu nhiều lớp. Để vòng nhuỵ và vòng cánh cùng tròn, cùng đồng tâm, người thợ phải sắp các lớp sao chính xác ở mức rất cao.
Đổi màu và tắt cùng lúc
Một quả warimono tốt không chỉ nở tròn. Mọi viên sao phải đổi màu đúng một lúc và tắt đúng một lúc. Khi xem hanabi, người Nhật hay để ý khoảnh khắc tắt: cả bông hoa biến mất gọn gàng, để lại bầu trời đen. Khoảnh khắc ấy được coi là dấu ấn của người thợ giỏi.
Những kiểu khác trong hanabi
Bên cạnh warimono, pháo hoa Nhật còn có pokamono — loại vỏ chỉ tách đôi nhẹ nhàng, thả những gì bên trong rơi ra từ từ như hoa rơi, liễu rủ, hay một bầy đốm sáng bay tán loạn; và loại nửa tách vỏ nằm giữa hai kiểu trên. Mỗi kiểu phục vụ một cảm xúc khác: warimono là sự rực rỡ, pokamono là sự dịu dàng.
Quả trụ phương Tây: nghệ thuật của một chuỗi
Ở Ý, nhất là miền Nam, và ở đảo Malta, các lễ hội làng gắn với những đêm pháo hoa có truyền thống lâu đời. Ở đó, quả trụ chiếm vai trò chính. Các gia đình làm pháo nhiều đời nổi tiếng với những quả trụ nổ nhiều tầng.
Nổ nối tiếp nhiều tầng
Thân trụ cho phép xếp các hiệu ứng theo chiều dọc như các khoang của một con tàu. Khi lên trời, các khoang lần lượt bung ra: có khi là một bông màu, rồi một chùm tia, rồi một loạt tiếng nổ dồn dập. Người xem cảm giác như nghe một đoạn nhạc ngắn có mở đầu, cao trào và kết thúc chỉ trong một lần bắn.
Âm thanh là một phần của nghệ thuật
Ở truyền thống pháo hoa Ý và Malta, tiếng nổ không phải "tác dụng phụ" mà là một phần của tác phẩm. Những tràng nổ vang dội, có nhịp, được khán giả chờ đợi như tiếng trống. Điều này khác hẳn quan niệm của nhiều màn pháo hoa hiện đại ở thành phố, nơi người ta có xu hướng giảm tiếng ồn vì thú nuôi và người nhạy tiếng.
Hiệu ứng đa dạng hơn
Vì không phải gò mình vào hình cầu, quả trụ dễ mang các hiệu ứng có hình khác thường: những sợi sáng uốn lượn, những chùm tia nổ lách tách, những vệt sáng tách ra nhiều nhánh. Đổi lại, bông hoa ít khi tròn đều như quả Nhật.
Còn pháo hoa Trung Quốc và các nơi khác
Trung Quốc là quê hương của thuốc súng và hiện là nơi sản xuất phần lớn pháo hoa trên thế giới. Pháo hoa Trung Quốc có cả quả tròn lẫn rất nhiều giàn pháo nhiều ống ghép sẵn — loại bắn liên tục một chuỗi hiệu ứng chỉ với một lần châm. Những giàn này rất phổ biến trong các màn bắn hiện đại vì tạo được mật độ dày đặc.
Các nước như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Mỹ, Úc, Philippines… cũng có các nhà làm pháo với phong cách riêng, thường pha trộn cả hai truyền thống tròn và trụ.
Nhìn bông hoa đoán xuất xứ quả pháo
Không phải lúc nào cũng đoán được, nhưng có vài dấu hiệu khá tin cậy:
- Bông hoa tròn hoàn hảo, có nhuỵ khác màu, đổi màu đồng loạt: rất có thể là quả tròn kiểu Nhật.
- Một lần bắn mà bung ra hai, ba đợt nối nhau, kèm tràng nổ: dấu hiệu của quả trụ nhiều tầng.
- Một loạt tia liên tục bắn lên từ cùng một điểm, đều đặn như súng bắn liên thanh: thường là giàn pháo nhiều ống ghép sẵn.
- Bông hoa có hình trái tim, ngôi sao, hành tinh: quả có sao được xếp theo hình — chủ đề của một bài riêng trong danh mục này.
Góc nhìn hôm nay: xem để thấy hai truyền thống
Dịp tốt nhất để thấy hai triết lý đặt cạnh nhau là các cuộc thi pháo hoa quốc tế, nơi mỗi đội mang phong cách nước mình. Ở Nhật, các đại hội pháo hoa mùa hè — Omagari ở tỉnh Akita, Nagaoka ở tỉnh Niigata, sông Sumida ở Tokyo — là nơi hanabi tròn được trình diễn ở trình độ cao nhất; riêng Omagari là cuộc thi toàn quốc, có phần chấm dành riêng cho quả tròn có nhuỵ. Ở Ý và Malta, mùa hè cũng là mùa của các lễ hội làng với quả trụ nhiều tầng.
Người không đi xa được có thể xem các bản ghi hình chính thức của những lễ hội này và tập "đọc" từng bông hoa: tròn hay méo, có nhuỵ hay không, tắt gọn hay rơi rụng. Sách nên đọc là Fireworks: Art, Science and Technique của Takeo Shimizu — tác giả người Nhật, phần nghệ thuật quả tròn được giải thích rất kỹ bằng hình vẽ.
Và nhớ: thưởng thức là việc của khán giả; làm và bắn pháo hoa nổ là việc của đơn vị được cấp phép, người được đào tạo.
Câu hỏi thường gặp
Hanabi là gì?
Hanabi là từ tiếng Nhật chỉ pháo hoa, nghĩa đen là "hoa lửa". Pháo hoa Nhật nổi tiếng với những quả tròn nở thành bông hoa cầu đối xứng, có nhuỵ, đổi màu và tắt cùng lúc. Mùa hanabi chính ở Nhật là mùa hè.
Vì sao pháo hoa Nhật tròn đều như vậy?
Vì quả pháo hoa Nhật có dạng cầu, các viên sao được xếp đều quanh tâm, và quả được tính để tách vỏ đúng lúc gần đỉnh quỹ đạo. Khi đó sao văng ra đều mọi hướng, tạo bông hoa tròn với khán giả ở mọi phía.
Quả pháo hoa trụ khác quả tròn ở điểm nào?
Quả trụ xếp hiệu ứng theo tầng dọc thân, nên có thể bung ra nhiều đợt nối tiếp trong một lần bắn, thường kèm tiếng nổ mạnh. Bông hoa của nó ít tròn hơn nhưng giàu nhịp và bất ngờ hơn. Đây là truyền thống mạnh ở Ý và Malta.
Warimono và pokamono là gì?
Đây là hai nhóm pháo hoa trong tiếng Nhật. Warimono là quả tròn tách vỏ mạnh, toả sao đều mọi hướng thành bông hoa cầu. Pokamono là quả chỉ tách đôi nhẹ, thả các hiệu ứng rơi ra từ từ, tạo cảm giác dịu dàng hơn.
Xem pháo hoa Nhật Bản ở đâu?
Các đại hội nổi tiếng gồm lễ hội pháo hoa sông Sumida ở Tokyo, đại hội Omagari ở tỉnh Akita và lễ hội Nagaoka ở tỉnh Niigata, đều diễn ra vào mùa hè. Lịch cụ thể thay đổi theo năm, nên xem trang chính thức của từng lễ hội.