Ngoài diễu hành và thắp lửa, lễ khai mạc Olympic còn bốn nghi thức nhỏ nhưng không kỳ nào bỏ: kéo cờ Olympic cùng Olympic ca, lời tuyên thệ (có từ Antwerp 1920), câu tuyên bố khai mạc và thả bồ câu. Riêng bồ câu, từ sau sự cố ở Seoul 1988, việc thả chim thật gần như không còn, chỉ làm tượng trưng bằng vũ công, ánh sáng hoặc hình ảnh. Mỗi nghi thức chỉ kéo dài vài phút nhưng mang lịch sử cả trăm năm.
Bốn nghi thức trong một bảng
| Nghi thức | Có từ | Diễn ra thế nào |
|---|---|---|
| Cờ Olympic và Olympic ca | Cờ: Antwerp 1920. Olympic ca: Athens 1896, chính thức từ 1958 | Cờ được khiêng vào sân, kéo lên cột trong tiếng Olympic ca |
| Lời tuyên thệ | Vận động viên 1920, trọng tài 1972, huấn luyện viên 2012 | Đại diện đứng trên bục, tay phải giơ lên, đọc lời hứa |
| Tuyên bố khai mạc | Từ kỳ đầu tiên 1896 | Nguyên thủ nước chủ nhà đọc một câu theo mẫu |
| Bồ câu hoà bình | Đầu thế kỷ 20 | Nay làm tượng trưng, không thả chim thật |
Cờ Olympic: năm vòng tròn trên nền trắng
Lá cờ do Pierre de Coubertin, người sáng lập Thế vận hội hiện đại, thiết kế năm 1913 và giới thiệu năm 1914 tại một đại hội của IOC ở Paris. Lá cờ bay lần đầu tiên ở một kỳ Thế vận hội tại Antwerp 1920.
Năm vòng tròn đan vào nhau có màu xanh lam, vàng, đen, xanh lục và đỏ trên nền trắng. Coubertin giải thích rằng sáu màu ấy (tính cả nền trắng) đủ để ghép lại cờ của mọi quốc gia thời đó. Cách hiểu phổ biến khác là năm vòng tượng trưng cho năm châu lục cùng tham gia, nhưng không có vòng nào được gán riêng cho một châu.
Khiêng cờ nằm ngang
Trong lễ khai mạc, cờ Olympic thường được một nhóm người, hay gặp nhất là tám người, khiêng nằm ngang vào sân. Những người khiêng cờ là vận động viên huyền thoại, nhà hoạt động xã hội, người có đóng góp cho cộng đồng, do ban tổ chức chọn để kể thêm một câu chuyện. Cờ được trao cho đội kéo cờ và kéo lên cột cao nhất trong sân, nơi nó bay suốt kỳ đại hội và chỉ hạ xuống trong lễ bế mạc.
Olympic ca
Bài Olympic ca do nhà soạn nhạc Spyridon Samaras viết nhạc, nhà thơ Kostis Palamas viết lời tiếng Hy Lạp, trình diễn lần đầu ở lễ khai mạc Athens 1896. Sau nhiều kỳ dùng các bài khác nhau, năm 1958 IOC chính thức chọn bài này làm Olympic ca. Mỗi kỳ, nước chủ nhà chọn cách trình bày riêng: hợp xướng thiếu nhi, giọng hát đơn, dàn nhạc, hát bằng tiếng Hy Lạp, tiếng Anh hoặc ngôn ngữ nước chủ nhà. Người nghe kỹ sẽ thấy mỗi kỳ là một bản phối khác.
Lời tuyên thệ: một trăm năm, ba lần mở rộng
Lời tuyên thệ là cam kết công khai rằng mọi người sẽ thi đấu, cầm cân nảy mực và huấn luyện một cách trung thực, tôn trọng luật lệ.
Vận động viên: Antwerp 1920
Người đầu tiên đọc lời tuyên thệ là Victor Boin, vận động viên Bỉ thi đấu bóng nước và đấu kiếm, tại Antwerp năm 1920. Lời tuyên thệ khi ấy ngắn, nói về tinh thần thượng võ và vinh dự của đất nước, vinh quang của thể thao. Về sau nội dung được sửa nhiều lần, thêm các ý về không dùng chất cấm, tôn trọng luật lệ và tinh thần fair play.
Trọng tài: Munich 1972
Từ Munich 1972, một trọng tài của nước chủ nhà đọc lời tuyên thệ thay mặt các trọng tài và giám khảo, hứa chấm điểm, bắt lỗi công bằng.
Huấn luyện viên: London 2012
London 2012 thêm lời tuyên thệ của huấn luyện viên, nhấn vào trách nhiệm của người đứng sau vận động viên trong việc giữ tinh thần thượng võ và thi đấu trung thực.
Từ Tokyo 2020: một lời chung
Ở Tokyo 2020 (tổ chức năm 2021), ba lời tuyên thệ gộp thành một bài chung, do đại diện vận động viên, trọng tài và huấn luyện viên lần lượt đọc, có cả nam và nữ. Nội dung mới thêm cam kết về sự bình đẳng, hoà nhập và chống phân biệt đối xử. Paris 2024 tiếp tục cách làm này.
Theo truyền thống, người tuyên thệ cầm một góc cờ Olympic và giơ tay phải. Họ đọc bằng ngôn ngữ của mình; truyền hình hiện bản dịch cho khán giả.
Câu tuyên bố khai mạc
Sau phát biểu của Chủ tịch Ban tổ chức và Chủ tịch IOC, nguyên thủ quốc gia nước chủ nhà đọc câu tuyên bố khai mạc. Câu này có mẫu cố định, đại ý: tuyên bố khai mạc Thế vận hội của thành phố này, mừng kỳ Olympiad thứ bao nhiêu của thời hiện đại. Với Thế vận hội mùa đông, câu tuyên bố chỉ nêu thứ tự kỳ đại hội mùa đông, vì mùa đông không gắn với khái niệm Olympiad.
"Olympiad" là khoảng thời gian bốn năm giữa hai kỳ Thế vận hội mùa hè. Các Olympiad được đánh số liên tục từ 1896, kể cả những kỳ không tổ chức được. Vì thế Paris 2024 là kỳ "Olympiad thứ 33", dù số kỳ thật sự diễn ra ít hơn.
Quy định yêu cầu câu tuyên bố được đọc đúng mẫu, không thêm bớt. Đây là cách giữ cho khoảnh khắc mở màn đại hội mang tính nghi lễ, trung lập, dành cho tất cả.
Bồ câu: từ chim thật tới chim tượng trưng
Thả bồ câu, biểu tượng hoà bình, xuất hiện ở các lễ khai mạc từ đầu thế kỷ 20 và trở thành một nghi thức quen thuộc. Hàng trăm, có khi hàng nghìn con chim được thả cùng lúc, bay vòng trên sân rồi tản đi.
Seoul 1988: một bài học
Ở lễ khai mạc Seoul 1988, đàn bồ câu được thả trước khi châm đài lửa. Nhiều con bay lên và đậu ngay trên vành đài lửa. Khi lửa được thắp, những con chim ấy bị thiêu, cảnh tượng được truyền hình đi khắp thế giới. Sự cố này khiến các ban tổ chức về sau thay đổi cách làm: thả bồ câu thật trước khi thắp lửa trở thành điều cần tránh, và dần dần nghi thức chuyển hẳn sang dạng tượng trưng.
Bồ câu tượng trưng hôm nay
Các kỳ gần đây mỗi kỳ chọn một cách khác:
- Vũ công mặc trang phục cánh trắng, chạy hoặc múa thành hình chim bay.
- Hình bồ câu chiếu lên mặt sân hoặc tạo từ đèn trên khán đài.
- Ở London 2012, một đoàn người đạp xe đeo đôi cánh phát sáng chạy quanh sân, như một đàn bồ câu trong đêm.
- Bồ câu giấy, bồ câu bằng vải trong tay trẻ em.
Nghi thức vẫn còn trong quy định, chỉ có hình thức là đổi. Đây là ví dụ đẹp về việc một nghi lễ biết sửa mình sau một sai lầm.
Những chi tiết nhỏ khác dễ bỏ qua
- Quốc ca và quốc kỳ nước chủ nhà mở đầu phần nghi thức, ngay sau khi nguyên thủ và Chủ tịch IOC tới khán đài.
- Khẩu hiệu Olympic "Citius, Altius, Fortius" (Nhanh hơn, Cao hơn, Mạnh hơn) được IOC bổ sung chữ "Communiter" (Cùng nhau) năm 2021; nhiều lễ khai mạc đưa khẩu hiệu vào hình ảnh hoặc lời dẫn.
- Phút mặc niệm đôi khi có mặt trong lễ khai mạc để tưởng nhớ những người đã mất, tuỳ hoàn cảnh từng kỳ.
Góc nhìn hôm nay: những nghi thức này dạy gì
Các nghi thức nhỏ là thứ làm Thế vận hội khác một giải vô địch thông thường. Một giải đấu lớn có thể có pháo hoa và ca sĩ nổi tiếng, nhưng không có lời tuyên thệ đọc trước toàn thế giới hay lá cờ đã bay hơn một trăm năm.
Với người làm lễ khai mạc ở trường học hay địa phương, bài học rất cụ thể: một lời hứa ngắn do đại diện học sinh đọc, một lá cờ được rước vào trang trọng, một câu tuyên bố khai mạc gọn gàng. Những thứ ấy không tốn kém nhưng cho buổi lễ một cái "khung" để người tham gia nhớ lâu. Nếu muốn có hình ảnh bồ câu, hãy làm bằng giấy, bằng vũ đạo hoặc ánh sáng; không nên thả chim thật ở chỗ đông người và gần lửa.
Muốn tìm hiểu thêm, toàn văn Hiến chương Olympic và lịch sử từng nghi thức có trên olympics.com; Bảo tàng Olympic ở Lausanne có trưng bày về lá cờ và lời tuyên thệ qua các thời kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ khai mạc Olympic thả chim bồ câu?
Bồ câu là biểu tượng hoà bình, thể hiện tinh thần Thế vận hội là cuộc gặp gỡ trong hoà bình. Nghi thức có từ đầu thế kỷ 20. Từ sau sự cố ở Seoul 1988, bồ câu chỉ còn được thể hiện tượng trưng.
Chuyện gì xảy ra với bồ câu ở Olympic Seoul 1988?
Bồ câu được thả trước khi thắp đài lửa, nhiều con đậu lên vành đài. Khi lửa bùng lên, những con chim ấy bị thiêu trước ống kính truyền hình. Sự việc khiến các kỳ sau chuyển sang thả bồ câu tượng trưng.
Lời tuyên thệ Olympic có từ năm nào?
Lời tuyên thệ của vận động viên được đọc lần đầu ở Antwerp 1920 do Victor Boin (Bỉ) thực hiện. Trọng tài tuyên thệ từ Munich 1972, huấn luyện viên từ London 2012. Từ Tokyo 2020, ba lời được gộp làm một.
Năm vòng tròn trên cờ Olympic có ý nghĩa gì?
Pierre de Coubertin thiết kế cờ năm 1913. Ông giải thích sáu màu (năm màu vòng và nền trắng) có thể ghép lại cờ mọi quốc gia thời ấy. Năm vòng đan nhau thường được hiểu là năm châu lục gặp nhau, không vòng nào dành riêng cho một châu.
Olympic ca là bài gì?
Olympic ca do Spyridon Samaras viết nhạc, Kostis Palamas viết lời, trình diễn lần đầu ở Athens 1896. IOC chọn chính thức bài này năm 1958. Bài được cử khi kéo cờ Olympic trong lễ khai mạc và khi hạ cờ ở lễ bế mạc.
