Đạo diễn lễ khai mạc là người chịu trách nhiệm toàn bộ phần nghệ thuật của buổi lễ: chọn ý tưởng, viết kịch bản bằng hình ảnh, đặt nhịp, và làm cho hàng nghìn người diễn, đạo cụ, âm nhạc, ánh sáng, pháo hoa khớp nhau trong vài giờ. Công việc ấy khác đạo diễn sân khấu ở chỗ sân khấu rộng bằng cả sân vận động và khán giả ngồi bốn phía, khác đạo diễn phim ở chỗ chỉ có một lần diễn, không có cảnh quay lại, không có phòng dựng để sửa.
Nói gọn: đạo diễn sân khấu dựng cho một khán phòng, đạo diễn phim dựng cho một khung hình, còn đạo diễn lễ khai mạc phải dựng cho cả hai cùng lúc, cộng thêm một phần nghi thức mà mình không được đụng vào.
Một nghề nằm giữa sân khấu, điện ảnh và nghi lễ
Một lễ khai mạc lớn có hai lớp. Lớp thứ nhất là nghi thức: chào cờ, quốc ca nước chủ nhà, diễu hành các đoàn, tuyên bố khai mạc, lời tuyên thệ, châm đài lửa. Với Olympic, những phần này được quy định trong Hiến chương Olympic và giao thức của Uỷ ban Olympic Quốc tế. Lớp thứ hai là phần nghệ thuật: những màn biểu diễn kể về đất nước, thành phố chủ nhà. Đạo diễn có toàn quyền sáng tạo ở lớp thứ hai, còn ở lớp thứ nhất thì chỉ được dàn dựng cách thể hiện, không được đổi thứ tự hay bỏ bớt.
Chính sự pha trộn này làm nghề trở nên lạ. Đạo diễn phải nghĩ như người làm sân khấu (người thật, diễn thật, ngay trước mắt khán giả), như người làm phim (mỗi khoảnh khắc sẽ được ống kính cắt cận cảnh, phát cho hàng trăm triệu người), và như người tổ chức nghi lễ (có những phút mà mọi thứ phải trang trọng, đúng giờ, đúng giao thức).
Đạo diễn lễ khai mạc khác đạo diễn sân khấu và đạo diễn phim ở đâu
Bảng dưới đây so sánh ba nghề ở những điểm hay bị nhầm. Đây là khái quát; mỗi kỳ lễ có cách tổ chức riêng.
| Điểm so sánh | Đạo diễn sân khấu | Đạo diễn phim | Đạo diễn lễ khai mạc |
|---|---|---|---|
| Khán giả nhìn từ đâu | Phần lớn từ một phía, khoảng cách gần | Từ đúng một góc máy đạo diễn chọn | Bốn phía khán đài, từ trên cao xuống, và qua ống kính truyền hình |
| Số lần diễn | Nhiều đêm, đêm sau sửa được đêm trước | Quay nhiều lần, chọn bản tốt nhất | Một lần duy nhất, phát trực tiếp |
| Người diễn | Diễn viên chuyên nghiệp, số ít | Diễn viên và quần chúng, quay theo cảnh | Hàng nghìn người, phần lớn là tình nguyện viên, sinh viên, vận động viên nghiệp dư |
| Khi có lỗi | Khán giả thấy, nhưng hôm sau sửa | Cắt bỏ trong phòng dựng | Cả thế giới thấy, chỉ còn cách xử lý tại chỗ |
| Phần bắt buộc | Gần như không có | Không có | Cả một chuỗi nghi thức có trước, không được đổi |
| Đơn vị đo nhịp | Cảnh, hồi | Cú máy, đoạn dựng | Từng giây, khớp với nhạc, ánh sáng và pháo hoa |
Điểm khác lớn nhất nằm ở hàng cuối. Một lễ khai mạc hiện đại chạy theo mã thời gian: nhạc, ánh sáng, máy nâng hạ, hiệu ứng, màn bắn pháo hoa đều được gắn vào cùng một đồng hồ chung. Đạo diễn sân khấu có thể chờ diễn viên vào chỗ rồi mới bật đèn; ở sân vận động, đèn bật đúng giây đã định và người diễn phải có mặt trước đó.
Ê-kíp quanh một đạo diễn lễ khai mạc
Không ai dựng một lễ khai mạc một mình. Tên chức danh mỗi kỳ một khác (tổng đạo diễn, giám đốc nghệ thuật, giám đốc sáng tạo), nhưng các vị trí cốt lõi thì kỳ nào cũng có:
- Biên đạo: chia hàng nghìn người thành khối, thiết kế đường đi, động tác, đội hình nhìn từ trên cao.
- Thiết kế sân khấu và đạo cụ: sàn diễn tạm trải trên mặt sân, máy nâng hạ, rối lớn, đài lửa.
- Âm nhạc: nhà soạn nhạc, giám đốc âm nhạc, người thu âm và phối khí cho cả buổi.
- Ánh sáng và trình chiếu: đèn trên mái sân, máy chiếu hình lên sàn, đèn trên người diễn.
- Phục trang và hoá trang: may cho hàng nghìn người, nhiều khi phải thay đồ trong vài phút.
- Kỹ thuật treo và bay: dây cáp, khung treo, người bay; đây là mảng nặng nhất về an toàn.
- Pháo hoa: do đơn vị được cấp phép thiết kế và bắn, người được đào tạo điều khiển; đạo diễn chỉ đặt hàng hình ảnh và thời điểm.
- Đạo diễn truyền hình: quyết định khán giả ở nhà thấy gì, cắt máy nào lúc nào.
- Quản lý sân khấu: người cầm kịch bản chạy, ra hiệu lệnh "chuẩn bị – đi" cho từng tín hiệu trong đêm diễn.
Đạo diễn giống nhạc trưởng hơn là người tự tay làm. Việc chính là giữ cho tất cả cùng kể một câu chuyện, và nói "không" với những ý hay nhưng lạc chủ đề.
Người điện ảnh, người sân khấu: hai đường vào nghề
Nhìn lại các kỳ Olympic gần đây, đạo diễn lễ khai mạc đến từ hai con đường khá rõ.
Từ điện ảnh
Trương Nghệ Mưu, đạo diễn phim, dựng lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 và Olympic mùa đông Bắc Kinh 2022. Danny Boyle, đạo diễn điện ảnh người Anh, dựng lễ khai mạc London 2012. Lễ khai mạc Rio 2016 do một nhóm gồm đạo diễn phim Fernando Meirelles cùng Daniela Thomas và Andrucha Waddington thực hiện. Người làm phim mang theo con mắt khung hình: họ nghĩ sẵn ống kính sẽ thấy gì, và thường xây buổi lễ thành các "chương" như một bộ phim.
Từ sân khấu và múa
Dimitris Papaioannou, người xuất thân từ hội hoạ và múa đương đại, dựng lễ khai mạc Athens 2004 với những hình ảnh rất tĩnh, rất điêu khắc. Thomas Jolly, đạo diễn sân khấu kịch Pháp, là giám đốc nghệ thuật các lễ khai, bế mạc Paris 2024. Người làm sân khấu mạnh ở cảm giác không gian và hơi thở của người diễn thật, nên các hình ảnh của họ thường đứng được ngay cả khi nhìn từ khán đài, không cần cận cảnh.
Ngoài hai con đường đó còn có những người chuyên làm sự kiện lớn cả đời, như Ric Birch, người phụ trách các lễ của Olympic Sydney 2000. Không có con đường nào "đúng" hơn; mỗi kiểu xuất thân để lại dấu tay khác nhau trên buổi lễ.
Những gì đạo diễn không được tự quyết
Người ngoài hay nghĩ đạo diễn muốn gì làm nấy. Thực tế danh sách ràng buộc dài hơn danh sách tự do:
- Nghi thức cố định. Ở Olympic, đoàn Hy Lạp đi đầu, đoàn nước chủ nhà đi cuối, các đoàn còn lại theo thứ tự chữ cái của ngôn ngữ nước chủ nhà. Đạo diễn chỉ dựng cách các đoàn bước vào, không đổi thứ tự.
- Thời lượng. Lịch phát sóng truyền hình đặt khung giờ; phần diễu hành của hơn hai trăm đoàn thường đã ngốn hơn một giờ, nên phần nghệ thuật phải gọn.
- Mặt sân. Sân vận động thường vừa xây xong hoặc sắp dùng thi đấu điền kinh. Sàn diễn phải trải tạm, không làm hỏng đường chạy, và dỡ được nhanh.
- An toàn. Mọi màn bay, nâng hạ, lửa và pháo hoa phải qua thẩm định; màn bắn pháo hoa chỉ do đơn vị được cấp phép thực hiện theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
- Thời tiết. Lễ ngoài trời luôn cần phương án mưa, gió. Lễ khai mạc Paris 2024 diễn trong mưa trên sông Seine là một ví dụ gần đây.
- Ngân sách và thời gian tập với sân thật, vốn rất ít vì sân còn phục vụ việc khác.
Đạo diễn giỏi không xem những ràng buộc này là vật cản. Danny Boyle, chẳng hạn, đã dựng cả một màn sân khấu đồng quê Anh trên mặt sân, rồi "lột" nó đi ngay trước mắt khán giả để lộ ra những ống khói thời công nghiệp: phần thay cảnh, vốn là thứ phải giấu, trở thành chính tiết mục.
Từ trang giấy tới đêm diễn: các chặng của công việc
Thời gian chuẩn bị cho một lễ khai mạc Olympic thường tính bằng năm. Các chặng lớn có thể hình dung như sau:
- Ý tưởng: tìm một câu chuyện đủ ngắn để nói trong một câu, đủ rộng để chứa cả buổi lễ. Xem thêm bài về ý tưởng chủ đạo trong danh mục này.
- Kịch bản hình ảnh: vẽ từng cảnh như truyện tranh, kèm sơ đồ đội hình nhìn từ trên cao và bảng thời gian.
- Âm nhạc: nhạc thường được làm sớm vì mọi thứ khác đếm nhịp theo nó.
- Tập theo khối: từng nhóm người diễn tập ở bãi riêng, chưa thấy toàn cảnh.
- Ghép trên sân: lần đầu mọi khối gặp nhau, thường chỉ trong vài tuần cuối.
- Tổng duyệt: diễn trọn buổi, có khi có khán giả mời, trong điều kiện giữ bí mật.
- Đêm diễn: đạo diễn lúc này gần như chỉ còn ngồi nhìn; người chạy buổi diễn là quản lý sân khấu và đạo diễn truyền hình.
Câu cuối nghe lạ nhưng đúng với nghề: đêm diễn là lúc đạo diễn ít quyền nhất. Mọi quyết định đã nằm trong kịch bản và mã thời gian từ trước. Nếu có sự cố, người xử lý đầu tiên là người đứng gần nó nhất.
Góc nhìn hôm nay: xem một lễ khai mạc như người trong nghề
Lần tới xem lại một lễ khai mạc, thử ba việc nhỏ:
- Tách hai lớp. Ghi ra giấy phần nào là nghi thức (cờ, diễu hành, tuyên thệ, châm lửa), phần nào là nghệ thuật. Sẽ thấy phần nghệ thuật ngắn hơn mình tưởng.
- Đoán người cầm máy. Mỗi khi hình ảnh đẹp nhất chỉ thấy được từ trên cao, đó là cảnh dựng cho truyền hình. Mỗi khi người diễn ở gần khán đài, đó là cảnh dựng cho khán giả tại chỗ.
- Tìm dấu tay đạo diễn. Người làm phim hay chia buổi lễ thành chương rõ ràng; người làm sân khấu hay để hình ảnh tĩnh, lặng, chậm.
Video các lễ khai mạc Olympic được đăng trên kênh chính thức của olympics.com; nhiều đạo diễn cũng đã trả lời phỏng vấn dài sau đêm diễn. Các bài khác trong danh mục này đi sâu vào từng mảng: ý tưởng, nhịp, khán đài và ống kính, âm nhạc, đạo cụ, biểu tượng, tổng duyệt và khoảnh khắc tuyên bố khai mạc.
Câu hỏi thường gặp
Đạo diễn lễ khai mạc là ai?
Là người phụ trách toàn bộ phần nghệ thuật của buổi lễ: ý tưởng, kịch bản hình ảnh, nhịp và cách mọi bộ phận phối hợp. Phần nghi thức như diễu hành, chào cờ, châm lửa vẫn theo giao thức cố định; đạo diễn chỉ dựng cách thể hiện.
Ai là đạo diễn lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008?
Đạo diễn phim Trương Nghệ Mưu. Ông cũng dựng lễ khai mạc Olympic mùa đông Bắc Kinh 2022. Lễ khai mạc năm 2008 bắt đầu lúc 20 giờ 08 ngày 8/8/2008.
Đạo diễn lễ khai mạc khác đạo diễn phim thế nào?
Phim quay được nhiều lần và sửa trong phòng dựng, còn lễ khai mạc chỉ diễn một lần, phát trực tiếp. Đạo diễn lễ khai mạc còn phải dựng cho khán giả ngồi bốn phía chứ không chỉ cho một góc máy.
Ai lo phần pháo hoa trong lễ khai mạc?
Màn pháo hoa do đơn vị được cấp phép thiết kế và bắn, người được đào tạo điều khiển, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đạo diễn chỉ đặt hình ảnh mong muốn và thời điểm bắn trong kịch bản.
Làm đạo diễn lễ khai mạc cần học gì?
Không có một ngành học riêng. Người làm nghề thường đi lên từ đạo diễn sân khấu, điện ảnh, biên đạo múa hoặc tổ chức sự kiện lớn, rồi tích luỹ kinh nghiệm dựng cho không gian rộng và cho truyền hình.
