Dàn dựng lễ khai mạc trên sân vận động là dựng cho hai loại khán giả cùng lúc: hàng chục nghìn người ngồi bốn phía nhìn từ trên xuống, và hàng trăm triệu người xem qua ống kính truyền hình với những cú máy cận cảnh. Hình ảnh cho khán đài phải to, rõ, đọc được từ mọi hướng như một tấm bản đồ; hình ảnh cho truyền hình cần thêm chi tiết nhỏ, gương mặt người diễn nhìn gần, và góc máy trên cao mà không chỗ ngồi nào có được.
Hai yêu cầu này nhiều lúc kéo nhau về hai phía. Phần lớn tài năng của một đạo diễn lễ khai mạc nằm ở chỗ làm sao để cả hai đều có thứ để xem.
Sân vận động không có "mặt tiền"
Sân khấu nhà hát có một phía chính: khán giả ngồi trước mặt, phía sau là hậu trường. Sân vận động thì ngược lại, sân khấu nằm giữa và khán giả vây quanh. Một vài hệ quả mà người mới làm hay quên:
- Không có chỗ giấu. Người diễn chờ vào, đạo cụ chờ đưa ra đều nằm trong tầm nhìn của ai đó. Lối vào thường phải đi qua đường hầm dưới khán đài hoặc qua các ô mở dưới sàn.
- Không có hướng "đúng" cho hình chữ. Một hình chỉ đẹp khi nhìn từ một phía thì ba phía còn lại thấy ngược hoặc méo. Vì vậy đội hình lễ khai mạc hay dùng hình tròn, xoắn ốc, hình đối xứng tâm.
- Người diễn quay lưng với ai đó. Động tác phải được thiết kế để nhìn từ sau lưng vẫn có nghĩa, hoặc người diễn xoay hướng theo nhịp để mỗi phía đều được "nhìn mặt".
Dù vậy, hầu hết sân vẫn có một phía ưu tiên: khán đài có khu khách mời và vị trí đặt máy quay chính. Nhiều hình ảnh quan trọng được chỉnh hướng về phía này, nhưng đạo diễn giỏi luôn chừa phần cho ba phía kia.
Nhìn từ trên xuống: sàn sân là một tấm toan
Phần lớn khán giả ngồi cao hơn mặt sân, nên họ nhìn sàn giống nhìn một bức tranh đặt nằm. Điều này mở ra một kiểu dàn dựng riêng của sân vận động: vẽ lên sàn.
Lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 trải một màn hình lớn dạng cuộn tranh trên mặt sân, người múa di chuyển trên đó và để lại nét "mực". Lễ khai mạc Rio 2016 dùng trình chiếu lên sàn để vẽ sóng biển, rừng cây, thành phố mọc lên. Cả hai đều có chung một đặc điểm: hình đẹp nhất khi nhìn từ hàng ghế cao hoặc từ máy quay trên không; người ngồi hàng thấp gần sân thấy được chuyển động nhưng khó thấy trọn hình.
Đội hình người cũng theo logic ấy. Hàng trăm người xếp thành vòng tròn lan ra hay dòng chảy uốn khúc chỉ "thành hình" khi nhìn từ trên. Danh mục đồng diễn và đội hình trên wiki này nói kỹ về hình học của những đội hình đó.
Khán giả tại chỗ và khán giả truyền hình thấy khác nhau thế nào
| Yếu tố | Khán giả trên khán đài | Khán giả truyền hình |
|---|---|---|
| Tầm nhìn | Toàn cảnh từ một chỗ ngồi cố định | Nhiều góc máy, được cắt liên tục |
| Chi tiết nhỏ | Khó thấy, nhất là ở hàng xa | Thấy rõ qua cận cảnh |
| Hình xếp trên sàn | Đẹp nếu ngồi cao, méo nếu ngồi thấp | Đẹp nhờ máy quay trên cao |
| Âm thanh | Vang, có độ trễ theo khoảng cách | Sạch, được trộn lại |
| Không khí | Cảm nhận trực tiếp tiếng reo, hơi nóng của lửa, khói pháo hoa | Qua tiếng thu và lời bình |
| Lời giải thích | Ít, thường chỉ qua màn hình lớn | Có bình luận viên giới thiệu từng phần |
Hàng thứ ba của bảng giải thích vì sao nhiều người đi xem tận nơi về kể rằng "trên tivi đẹp hơn". Điều đó không có nghĩa xem tại chỗ kém hơn; nó có cái tivi không có, như tiếng vang của cả sân, sức nóng khi đài lửa bùng lên.
Ống kính truyền hình: một đạo diễn thứ hai
Ở các kỳ Olympic, hình ảnh phát chung cho các đài trên thế giới do Olympic Broadcasting Services (OBS), đơn vị phát sóng của Uỷ ban Olympic Quốc tế, sản xuất. Trong đêm khai mạc, đạo diễn truyền hình ngồi trước hàng chục màn hình và quyết định cắt sang máy nào ở từng giây. Hai đạo diễn, một của sân khấu và một của truyền hình, phải làm việc với nhau từ rất sớm.
Kịch bản máy quay
Đạo diễn truyền hình có một kịch bản riêng ghi máy nào bắt khoảnh khắc nào, khớp với mã thời gian của buổi lễ. Họ thường dự nhiều buổi tổng duyệt để thử các cú máy. Một đoạn đạo cụ nâng lên ở giây thứ bao nhiêu, người châm lửa đi qua cửa nào, đều phải biết trước để máy chờ sẵn.
Các loại máy đặc biệt
- Máy chạy trên cáp căng qua sân, cho những cú bay ngang trên đầu người diễn.
- Cần cẩu và máy trên cao cho cú toàn cảnh nhìn thẳng xuống sàn, góc "bản đồ" đẹp nhất của đội hình.
- Máy cầm tay trên sân đi sát người diễn để lấy những khoảnh khắc gần.
- Máy trên trực thăng hoặc ngoài sân để thấy sân vận động giữa thành phố, thường dùng lúc pháo hoa.
Khi hình truyền hình được dựng sẵn
Có lúc, thứ khán giả xem trên tivi không hoàn toàn là hình trực tiếp. Ở lễ khai mạc Bắc Kinh 2008, một phần cảnh pháo hoa hình dấu chân đi qua thành phố trên truyền hình là hình đồ hoạ dựng sẵn; báo chí sau đó đã đưa tin và phía tổ chức xác nhận, giải thích rằng quay thật từ trực thăng trong đêm là không khả thi. Màn pháo hoa thật vẫn được bắn trên trời Bắc Kinh. Câu chuyện này hay được dẫn khi bàn về ranh giới giữa trình diễn trực tiếp và hình ảnh cho truyền hình.
Khi sân khấu dài hơn mọi tầm mắt: trường hợp Paris 2024
Lễ khai mạc Paris 2024, ngày 26/7/2024, diễn ra trên sông Seine thay vì trong sân vận động. Các đoàn thể thao đi thuyền qua một đoạn sông dài nhiều cây số, các tiết mục diễn rải rác trên bờ, trên cầu, trên mái nhà. Không một khán giả nào ngồi bên sông thấy được trọn buổi lễ; mỗi người chỉ thấy đoạn đi qua trước mặt mình, phần còn lại xem qua màn hình lớn đặt dọc bờ.
Đây là trường hợp đẩy logic "dựng cho truyền hình" tới tận cùng: câu chuyện liền mạch chỉ tồn tại trên màn hình, còn người tại chỗ có một trải nghiệm khác, gần với xem lễ hội đường phố. Cách làm này có cái giá của nó: mưa đêm ấy làm nhiều tiết mục khó khăn hơn, và việc dàn dựng ngoài trời trên diện rộng đòi hỏi phương án an ninh, an toàn rất lớn.
Những kỹ thuật giúp cả hai phía cùng có thứ để xem
- Đặt lớp hình theo độ cao. Sàn dành cho hình xếp nhìn từ trên; tầng giữa (đạo cụ, rối lớn, người trên giàn) cho hàng ghế thấp; tầng cao (người bay, đèn, pháo hoa) cho tất cả.
- Lặp hình theo bốn hướng. Một hình quan trọng được nhân lên ở bốn góc sân hoặc quay chậm để mỗi phía đều thấy mặt chính.
- Dùng màn hình lớn có chủ ý. Màn hình trong sân phát cận cảnh, giúp người ngồi xa thấy chi tiết mà không phải phụ thuộc hoàn toàn.
- Ánh sáng dẫn mắt. Khi cả sân tối và chỉ một điểm sáng, mọi người, ở bất kỳ phía nào, đều nhìn về cùng một chỗ. Đây là cách rẻ nhất để giải bài toán bốn phía.
- Cho khán đài tham gia. Khi khán giả cầm đèn, vẫy theo hiệu lệnh, chính khán đài trở thành sân khấu và ống kính có thêm hình để quay.
Góc nhìn hôm nay: chọn chỗ ngồi và cách xem
Nếu có dịp xem một lễ khai mạc hay một chương trình đồng diễn tại sân, chỗ ngồi tốt cho hình xếp thường là khán đài cao, gần trục chính của sân, chứ không phải hàng sát sân. Hàng sát sân hợp với người muốn thấy gương mặt, trang phục và năng lượng của người diễn. Với màn pháo hoa cuối buổi, nên nhớ pháo hoa chỉ do đơn vị được cấp phép bắn, và giữ đúng khu vực ban tổ chức chỉ định.
Khi xem trên truyền hình, thử để ý những lúc máy chuyển lên góc cao nhìn thẳng xuống: đó thường là khoảnh khắc đạo diễn đã dựng riêng cho ống kính. Còn những lúc người diễn chạy sát mép khán đài, vẫy tay với khán giả, đó là phần dành cho người tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem lễ khai mạc trên tivi thấy đẹp hơn ở sân?
Vì truyền hình có máy quay trên cao nhìn thẳng xuống sàn, có cận cảnh và được cắt liên tục, nên hình xếp và chi tiết nhỏ hiện rõ. Người ngồi ở sân, nhất là hàng thấp, thấy toàn cảnh nhưng khó thấy trọn hình trên sàn.
Ai quay và phát hình lễ khai mạc Olympic?
Hình ảnh phát chung cho các đài trên thế giới do Olympic Broadcasting Services (OBS), đơn vị phát sóng của Uỷ ban Olympic Quốc tế, sản xuất. Các đài từng nước nhận tín hiệu này rồi thêm bình luận riêng.
Pháo hoa dấu chân ở lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 có thật không?
Pháo hoa được bắn thật trên trời Bắc Kinh, nhưng một phần cảnh dấu chân phát trên truyền hình là hình đồ hoạ dựng sẵn. Báo chí đưa tin sau đó và phía tổ chức xác nhận, giải thích rằng quay thật từ trực thăng trong đêm không khả thi.
Ngồi chỗ nào để xem đồng diễn, xếp hình trên sân đẹp nhất?
Thường là khán đài cao, gần trục chính của sân. Ở độ cao đó, đội hình trên sàn hiện ra trọn vẹn như nhìn một tấm bản đồ, còn hàng thấp dễ thấy hình bị méo.
Lễ khai mạc Paris 2024 có gì khác về cách xem?
Lễ diễn ra trên sông Seine, trải dài nhiều cây số, nên không khán giả nào tại chỗ thấy trọn buổi lễ. Câu chuyện liền mạch chủ yếu dành cho màn hình, còn người bên sông có trải nghiệm gần với xem lễ hội đường phố.
