Âm nhạc lễ khai mạc thường có ba lớp: nhạc soạn riêng cho buổi lễ, nhạc thu sẵn được phát ra loa, và một phần hát, chơi trực tiếp. Phần lớn các lễ khai mạc lớn dùng nhạc thu sẵn làm "xương sống" vì mọi thứ khác, từ đội hình hàng nghìn người, ánh sáng, máy nâng hạ tới màn pháo hoa, đều phải bám vào một mốc thời gian không được lệch. Chuyện hát nhép vì thế không hiếm, và vẫn luôn gây tranh luận mỗi khi bị phát hiện.
Vì sao âm nhạc là thứ được làm đầu tiên
Trong quy trình dựng một lễ khai mạc, nhạc thường xong rất sớm, có khi trước cả khi có kịch bản chi tiết. Lý do rất thực tế: biên đạo cần đếm nhịp để dạy động tác, kỹ thuật ánh sáng cần biết giây nào đổi màu, đơn vị bắn pháo hoa (đơn vị được cấp phép) cần biết điểm nhấn nào để đặt quả. Âm nhạc là chiếc đồng hồ chung của cả buổi.
Ở các sự kiện lớn, nhạc được gắn với mã thời gian, một tín hiệu đồng bộ mà mọi bàn điều khiển cùng nghe theo. Khi bản nhạc chạy tới một mốc đã định, đèn đổi, máy nâng chạy, hiệu ứng bật, tất cả cùng lúc. Nếu nhạc được hát trực tiếp và người hát chậm nửa nhịp, cả hệ thống ấy hoặc phải chờ, hoặc chạy trước người hát.
Ba lớp âm nhạc của một buổi lễ
| Lớp nhạc | Dùng khi nào | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Nhạc soạn riêng | Phần nghệ thuật chính, nhạc nền diễu hành | Khớp từng giây với hình ảnh, mang dấu ấn riêng | Khán giả chưa quen, cần giai điệu đủ dễ nhớ |
| Nhạc quen thuộc phối lại | Đoạn kể về văn hoá đại chúng, đoạn khuấy động | Cả sân hát theo được, cảm xúc tức thì | Dễ thành chuỗi bài hát rời rạc |
| Hát, chơi trực tiếp | Quốc ca, đoạn đơn ca, khoảnh khắc lặng | Chân thật, có hơi thở của đêm diễn | Thời tiết, âm thanh sân, căng thẳng, lệch nhịp |
Nhiều tiết mục pha cả ba: nền nhạc thu sẵn, giọng hát trực tiếp đặt lên trên, và một nhóm nhạc công chơi thật trên sân để có hình cho ống kính.
Nhạc soạn riêng: khi một bản nhạc thành kỷ niệm
Nhiều kỳ lễ đặt hẳn một nhà soạn nhạc hoặc một nhóm nhạc làm giám đốc âm nhạc. Ở London 2012, phần âm nhạc do Rick Smith của nhóm nhạc điện tử Underworld phụ trách. Lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 có bài hát chủ đề "You and Me" do Lưu Hoan và Sarah Brightman song ca, đứng trên đỉnh một quả cầu khổng lồ giữa sân.
Thông thường, nhạc soạn riêng được viết theo kịch bản hình ảnh, giống nhạc phim: đoạn này cần tám nhịp để đội hình kịp mở ra, đoạn kia cần im hẳn hai giây trước khi đèn bật. Nhà soạn nhạc nhận bảng thời gian từ đạo diễn và biên đạo, rồi trả lại bản nhạc, và hai bên cứ thế chỉnh qua lại nhiều vòng. Bài hát chính thức của các đại hội thể thao, như "Hand in Hand" ở Seoul 1988, là một nhánh riêng, được bàn trong danh mục khai mạc đại hội thể thao của wiki này.
Nhạc thu sẵn: vì sao gần như bắt buộc
Người xem hay nghĩ thu sẵn là "ăn gian". Với người làm lễ khai mạc, đó trước hết là bài toán vật lý và an toàn:
- Âm thanh đi chậm. Âm thanh đi khoảng 340 mét mỗi giây. Từ đầu này tới đầu kia của một sân vận động lớn có thể gần hai trăm mét; âm thanh đi hết quãng đó mất khoảng nửa giây. Hàng nghìn người diễn không thể "nghe" mà nhảy cho đều; họ cần tai nghe hoặc một nhịp chung đã cố định.
- Sân vận động không phải phòng hoà nhạc. Tiếng vang dội từ mái, gió, tiếng reo của khán giả làm cho một dàn nhạc thu trực tiếp rất khó trộn sạch.
- Thời tiết. Trời lạnh làm dây đàn lệch, giọng hát khó lên; mưa có thể làm hỏng nhạc cụ.
- Đồng bộ với pháo hoa và máy móc. Một màn pháo hoa theo nhạc được thiết kế theo từng nhịp; nếu nhạc nhanh hay chậm đi một chút, điểm nổ không còn trúng nhịp.
Vì vậy, kể cả khi trên sân có dàn nhạc thật, phần âm thanh phát ra loa nhiều khi là bản thu từ trước, còn nhạc công trên sân chơi theo. Một ví dụ vui được nhiều người nhớ: ở London 2012, nhân vật Mr Bean (Rowan Atkinson) "chơi" đàn phím cùng dàn nhạc giao hưởng London trong bản "Chariots of Fire" của Vangelis, rồi lạc vào giấc mơ; tiết mục hài được dựng khớp hoàn toàn với bản nhạc.
Chuyện hát nhép: biết thì hiểu, không biết thì buồn
Hát nhép là khi người trên sân mấp máy môi theo giọng thu sẵn, có khi là giọng của chính họ, có khi không. Ở lễ khai mạc, việc này phổ biến hơn người xem tưởng, vì cùng những lý do kể trên.
Trường hợp hay được nhắc là danh ca Luciano Pavarotti hát "Nessun dorma" ở lễ khai mạc Olympic mùa đông Turin 2006. Vài năm sau, người chỉ huy dàn nhạc đêm đó kể lại rằng phần âm thanh khán giả nghe là bản thu trước, vì trời lạnh quá khắc nghiệt cho một giọng hát lúc ấy đã bảy mươi tuổi. Thông tin này gây xôn xao, nhưng phần lớn người trong nghề hiểu: trong điều kiện đó, hát sống là một rủi ro không cần thiết.
Vậy ranh giới nằm ở đâu? Có thể chia thành vài mức:
- Hát sống hoàn toàn: đẹp nhất nếu điều kiện cho phép, thường thấy ở quốc ca hoặc đoạn đơn ca ngắn.
- Hát sống trên nền nhạc thu sẵn: cách phổ biến nhất, giữ được hơi thở mà vẫn giữ nhịp.
- Hát sống có bản thu dự phòng: nếu micro hỏng hay giọng gặp sự cố, bàn âm thanh chuyển sang bản thu.
- Hát nhép theo giọng chính mình: chấp nhận được với nhiều người khi có lý do kỹ thuật rõ ràng.
- Hát nhép theo giọng người khác: mức gây tranh cãi nhiều nhất, vì khán giả cảm thấy bị đánh lừa về người họ đang xem.
Nhiều người làm nghề cho rằng điều quan trọng không phải là cấm thu sẵn, mà là không đánh tráo con người: khán giả chấp nhận âm thanh đã được chuẩn bị, nhưng khó chấp nhận khi người đứng trên sân không phải người đã hát.
Âm nhạc cho phần diễu hành và những khoảng nối
Phần diễu hành các đoàn kéo dài thường hơn một giờ, và âm nhạc phải giữ được không khí suốt thời gian đó mà không gây mệt. Các ban tổ chức thường chuẩn bị những bản phối dài, nối liền nhau, đổi tiết tấu từng chặng. Có kỳ chọn nhạc điện tử liên tục, có kỳ chọn các bài hát quen của nước chủ nhà phối lại. Điều khó là âm nhạc phải "co giãn" được: không ai biết chính xác đoàn nào đi nhanh, đoàn nào dừng lại vẫy chào lâu, nên đoạn nhạc phải có chỗ cắt, chỗ lặp mà không lộ.
Những khoảng nối giữa các tiết mục, khi đội kỹ thuật đang dọn sàn hay đưa đạo cụ vào, cũng cần nhạc. Một đoạn nối tốt làm khán giả không nhận ra có khoảng trống.
Góc nhìn hôm nay: nghe một lễ khai mạc bằng tai người làm nghề
Lần tới xem lại một lễ khai mạc, thử nhắm mắt nghe vài phút. Vài câu hỏi giúp nghe ra cấu trúc:
- Có lúc nào nhạc dừng hẳn? Đó gần như luôn là khoảnh khắc được tính trước, thường đi kèm thay đổi ánh sáng lớn.
- Tiếng trống, tiếng nổ của pháo hoa có trúng nhịp không? Nếu có, nhạc và màn bắn đã được đồng bộ từ trước.
- Tiếng hát nghe như phòng thu hay có tiếng vang của sân? Tiếng sạch quá trong điều kiện ngoài trời thường là dấu hiệu có bản thu.
Muốn tìm hiểu thêm, nhiều bản nhạc lễ khai mạc Olympic đã được phát hành thành album chính thức; nghe riêng phần nhạc sẽ thấy rõ cách nhà soạn nhạc chia "chương" theo kịch bản.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khai mạc Olympic có hát nhép không?
Có những trường hợp đã được xác nhận, như phần trình diễn của Luciano Pavarotti ở Turin 2006 dùng bản thu trước vì thời tiết quá lạnh. Phổ biến hơn là hát sống trên nền nhạc thu sẵn, kèm bản thu dự phòng nếu có sự cố.
Vì sao lễ khai mạc dùng nhạc thu sẵn?
Vì hàng nghìn người diễn, ánh sáng, máy móc và pháo hoa phải bám vào một mốc thời gian chung. Âm thanh trong sân vận động còn bị trễ và vang, thời tiết lại thất thường, nên nhạc thu sẵn giữ cho cả buổi lễ không bị lệch.
Ai làm nhạc cho lễ khai mạc London 2012?
Phần âm nhạc lễ khai mạc London 2012 do Rick Smith của nhóm nhạc điện tử Underworld phụ trách, làm việc cùng đạo diễn Danny Boyle. Buổi lễ còn có tiết mục hài Mr Bean chơi cùng dàn nhạc giao hưởng London bản "Chariots of Fire".
Bài hát chủ đề lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 là gì?
Bài hát chủ đề là "You and Me", do Lưu Hoan và Sarah Brightman song ca. Hai ca sĩ đứng trên đỉnh một quả cầu khổng lồ dựng giữa sân.
Người diễn đồng diễn nghe nhạc thế nào để đều nhau?
Vì âm thanh lệch nhau giữa hai đầu sân, người diễn thường tập thuộc nhịp từ trước và nhiều khi có tín hiệu riêng như tai nghe hay hiệu lệnh ánh sáng. Họ không dựa hoàn toàn vào tiếng loa trong sân.
