Nhịp một lễ khai mạc: mở màn, cao trào, khoảnh khắc lặng và kết

Nhịp của một lễ khai mạc là cách năng lượng lên xuống suốt buổi: một cú mở màn kéo khán giả vào ngay, các tiết mục leo dần lên cao trào, xen giữa là những khoảnh khắc lặng để người xem thở, rồi kết bằng một hình ảnh dồn hết cảm xúc, thường là lúc thắp lửa hoặc tuyên bố khai mạc. Lễ khai mạc dở hiếm khi vì thiếu tiết mục hay; nó dở vì các tiết mục hay đặt cạnh nhau với cùng một độ ồn, làm khán giả mệt trước khi tới phút quan trọng nhất.

Vì sao một lễ khai mạc cần "nhịp"

Một buổi lễ Olympic thường kéo dài ba tới bốn giờ. Không ai giữ được sự chú ý ở mức cao nhất trong ngần ấy thời gian. Nếu mọi thứ đều rực rỡ, mắt sẽ quen và không còn thấy gì rực rỡ nữa. Nhịp là cách đạo diễn "tiêu" sự chú ý của khán giả một cách có tính toán: lúc cần thì dồn, lúc cần thì nhả.

Người làm phim gọi đây là đường cong cảm xúc. Ở sân vận động, đường cong này còn bị chi phối bởi những phần cố định không thể dời, đặc biệt là phần diễu hành của các đoàn thể thao.

Khung xương của một lễ khai mạc Olympic

Thứ tự cụ thể mỗi kỳ có thể xê dịch, nhưng khung chung thường như sau. Bảng ghi mức năng lượng theo cách người dàn dựng hay nghĩ, không phải quy định.

Nhìn vào bảng sẽ thấy một điều thú vị: cao trào lớn nhất nằm ở gần cuối và thuộc phần nghi thức. Đạo diễn không được bỏ hay dời nó, nhưng được quyền dàn dựng nó. Vì vậy mọi thứ trước đó, kể cả phần nghệ thuật đẹp nhất, phải được tính để không "cướp" mất đỉnh của phút châm lửa.

Mở màn: những giây đầu quyết định

Khán giả trên sân đã ngồi chờ hàng giờ; khán giả ở nhà có thể chuyển kênh bất cứ lúc nào. Mở màn phải làm hai việc cùng lúc: báo rằng buổi lễ đã bắt đầu, và hứa hẹn rằng nó đáng xem.

Lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 mở bằng màn trống phẫu của 2.008 người diễn, vừa đánh vừa hô đếm ngược, mặt trống sáng lên theo từng nhịp. Ý hay nằm ở chỗ cú mở màn cũng chính là chiếc đồng hồ: khán giả cùng đếm, và khi số về không thì buổi lễ chính thức bắt đầu. Đếm ngược là cách mở màn được dùng nhiều nhất, vì nó tự tạo ra sự chờ đợi.

Có những cách mở khác: bắt đầu từ bóng tối và một âm thanh nhỏ, bắt đầu bằng một hình ảnh tĩnh rất lớn, hay như London 2012, bắt đầu bằng một cảnh đồng quê yên bình để khán giả "bước vào" từ từ. Mở chậm là canh bạc: nếu hình ảnh không đủ cuốn, người xem sẽ thấy dài.

Cao trào: không leo thẳng một mạch

Người mới dàn dựng hay xếp tiết mục theo kiểu tăng dần, cái sau to hơn cái trước. Cách này nghe hợp lý nhưng thường thất bại vì tới giữa buổi đã hết chỗ để tăng. Người có kinh nghiệm xếp theo sóng: lên một đỉnh nhỏ, hạ xuống, lên một đỉnh cao hơn, hạ xuống, và chỉ dốc hết cho đỉnh cuối.

Phần nghệ thuật của London 2012 là ví dụ dễ thấy. Cảnh đồng quê yên tĩnh chuyển sang màn công nghiệp ồn ào, đỉnh của nó là lúc những vòng thép nóng đỏ được "rèn" rồi nâng lên hợp lại giữa không trung. Ngay sau đó, buổi lễ không tiếp tục to hơn mà rẽ sang những đoạn nhẹ, hài hước, rồi mới quay lại các đoạn sôi động.

Một vài nguyên tắc hay dùng khi xếp các đợt sóng:

• Không đặt hai tiết mục đông người, ồn ào sát nhau; xen một tiết mục ít người hoặc một khoảnh khắc lặng.
• Đổi màu chủ đạo, đổi tốc độ nhạc giữa các tiết mục để mắt và tai được "làm mới".
• Giữ lại một thứ chưa từng xuất hiện cho phút cuối: một màu ánh sáng chưa dùng, một độ cao chưa ai chạm tới, một âm thanh chưa vang lên.

Khoảnh khắc lặng: phần khó dựng nhất

Giữa sân vận động hàng chục nghìn người, làm cho mọi người im lặng khó hơn làm cho họ hò reo. Nhưng chính những khoảnh khắc lặng làm cho phần sau có trọng lượng. Đó có thể là một giọng hát đơn độc giữa sân tối, một phút tưởng nhớ, hay đơn giản là ánh sáng tắt hết vài giây trước khi tiết mục kế tiếp bắt đầu.

London 2012 có một đoạn tưởng nhớ những người đã khuất, kèm bản nhạc cổ "Abide with Me" do một ca sĩ đơn ca; cả sân chuyển sang nhịp chậm hẳn trước khi phần diễu hành bắt đầu. Đặt khoảnh khắc lặng ngay trước một phần dài và đều như diễu hành giúp khán giả "đặt lại" sự chú ý.

Bí quyết nằm ở ánh sáng và âm thanh: hạ tổng độ sáng của sân, thu nhỏ nguồn âm về một điểm, và để thời gian đủ dài. Ba giây im lặng trên truyền hình đã là rất lâu; ở sân, nó có thể là khoảnh khắc người xem nhớ nhất.

Phần diễu hành: bài toán nhịp dài nhất

Với hơn hai trăm đoàn, phần diễu hành thường dài hơn một giờ. Đây là phần mà đạo diễn có ít quyền nhất nhưng lại phải lo nhiều nhất về nhịp. Một số cách đã được dùng:

• Nhạc nối dài nhiều giờ: các bản phối được làm để chạy liền mạch, đổi tiết tấu theo từng chặng để không đơn điệu.
• Thay đổi không gian: Paris 2024 cho các đoàn đi trên thuyền dọc sông Seine, xen kẽ các tiết mục diễn trên bờ, biến phần dài nhất thành một chuyến đi.
• Cho khán giả việc để làm: vỗ tay theo nhịp, vẫy đèn, đón đoàn nhà.
• Để sân "làm việc": trong lúc các đoàn đi, đội kỹ thuật dỡ đạo cụ, dựng đài lửa, chuẩn bị cho phần cuối.

Kết: dồn hết cho một hình ảnh

Phần kết đẹp nhất là khi mọi thứ trước đó đều dẫn về nó. Ở Olympic, đó gần như luôn là phút đài lửa bùng lên. Đạo diễn thường giấu người châm lửa cuối cùng tới phút chót, dựng đường đi của ngọn đuốc qua sân thật chậm, rồi mới cho lửa bùng. Màn pháo hoa sau đó, do đơn vị được cấp phép bắn theo kịch bản đã duyệt, là phần "thở ra" sau cao trào, không phải cao trào. Bài về khoảnh khắc tuyên bố khai mạc trong danh mục này nói kỹ hơn các cách dựng phút cuối.

Góc nhìn hôm nay: vẽ đường nhịp khi xem lại một buổi lễ

Muốn thấy nhịp bằng mắt, hãy thử khi xem lại một lễ khai mạc: cứ năm phút ghi một con số từ 1 tới 10 cho mức năng lượng mình cảm thấy, rồi nối các điểm thành đường. Lễ khai mạc hay thường cho ra một đường lượn sóng với đỉnh cao nhất nằm gần cuối. Lễ khai mạc gây mệt thường cho ra một đường phẳng ở mức cao, hoặc đỉnh lớn nhất lại nằm ở đầu.

Cách này cũng dùng được khi chính mình phải dựng một chương trình nhỏ: viết các tiết mục lên giấy, chấm điểm năng lượng dự kiến, rồi xếp lại cho thành sóng trước khi tập.