Ý tưởng chủ đạo lễ khai mạc: kể chuyện một vùng đất bằng hình ảnh không lời

Ý tưởng chủ đạo của một lễ khai mạc là câu chuyện xuyên suốt cả buổi, đủ ngắn để nói trong một câu và đủ rõ để khán giả không cùng ngôn ngữ vẫn hiểu chỉ qua hình ảnh, âm nhạc và chuyển động. Lễ khai mạc hay nhất thường không liệt kê đất nước có gì, mà chọn một sợi chỉ (một dòng sông, một cuộn tranh, một hòn đảo) rồi để mọi tiết mục bám vào đó.

Vì sao phải "không lời"? Vì khán giả trên sân và trước màn hình nói hàng chục ngôn ngữ khác nhau. Lời thuyết minh chỉ là phần phụ; thứ đi qua được rào cản ngôn ngữ là hình ảnh.

Ý tưởng chủ đạo khác khẩu hiệu ở chỗ nào

Khẩu hiệu là một câu chữ in trên băng rôn. Ý tưởng chủ đạo là một cách nhìn quyết định tiết mục nào được giữ, tiết mục nào bị cắt. Một phép thử đơn giản: đưa cho đạo diễn một tiết mục bất kỳ, nếu không trả lời được "tiết mục này kể tiếp câu chuyện thế nào" thì ý tưởng chưa đủ chắc, hoặc tiết mục không thuộc về buổi lễ.

Ý tưởng tốt thường có ba đặc điểm:

• Có hướng đi. Câu chuyện bắt đầu ở một chỗ và kết thúc ở chỗ khác: từ đồng quê sang công nghiệp, từ rừng sang thành phố, từ đêm tối sang ánh sáng.
• Có chất liệu thật. Nó dựa vào thứ người dân nước chủ nhà nhận ra ngay, không phải biểu tượng du lịch mà ai cũng đã biết.
• Có chỗ cho người xem tự hiểu. Hình ảnh gợi chứ không giảng; khán giả nước ngoài hiểu một tầng, khán giả nước chủ nhà hiểu thêm một tầng nữa.

Bốn cách kể chuyện một vùng đất, qua các lễ khai mạc đã diễn ra

Bảng dưới tóm tắt sợi chỉ chính của một số lễ khai mạc Olympic được nhắc nhiều. Đây là cách đọc của người xem, không phải tuyên bố chính thức của ban tổ chức.

Từ bảng này có thể thấy bốn cách kể khác nhau.

Kể theo dòng thời gian

London 2012 đi theo trục lịch sử: một vùng quê xanh, rồi cách mạng công nghiệp, rồi đời sống hiện đại. Ý tưởng mang tên "Isles of Wonder", lấy từ vở The Tempest của Shakespeare; một đoạn lời của nhân vật Caliban trong vở được đọc ngay đầu buổi lễ. Kể theo thời gian dễ hiểu, nhưng dễ biến thành bài giảng sử nếu cố nhét đủ mọi giai đoạn. Danny Boyle tránh được nhờ chỉ chọn vài bước ngoặt lớn và dựng chúng thật hoành tráng.

Kể bằng một vật dẫn chuyện

Bắc Kinh 2008 dùng hình cuộn tranh: cuộn giấy mở dần trên sàn, các phần sau lần lượt "hiện ra" như những trang của nó. Một vật dẫn chuyện giúp khán giả biết mình đang ở đâu trong buổi lễ, giống mục lục của một cuốn sách.

Kể bằng một thông điệp

Rio 2016 xây quanh thiên nhiên và rừng. Mỗi vận động viên trong đoàn diễu hành nhận một hạt giống, sau đó được trồng thành một khu rừng. Thông điệp được biến thành một hành động có thật chứ không chỉ là lời.

Kể bằng không gian

Paris 2024 đưa lễ khai mạc ra khỏi sân vận động: các đoàn đi thuyền trên sông Seine, tiết mục diễn ở bờ sông, trên cầu, trên mái nhà. Thành phố tự kể về mình. Cách này mới lạ nhưng đặt ra bài toán khó về tầm nhìn và thời tiết; bài về khán đài và ống kính trong danh mục này bàn kỹ hơn.

Từ một câu ý tưởng tới hình ảnh trên sân

Ý tưởng trên giấy luôn đẹp. Cái khó là biến nó thành thứ nhìn thấy được từ khoảng cách hàng chục mét. Người trong nghề hay đi qua các bước sau:

1. Viết ý tưởng thành một câu. Ví dụ: "Một vùng đất được làm nên từ nước". Nếu không viết được trong một câu, ý tưởng còn quá rộng.
2. Tìm động từ, không chỉ danh từ. "Nước" là danh từ, đứng yên. "Nước dâng lên, tràn ra, rút đi, để lại phù sa" là chuỗi động từ, và mỗi động từ có thể thành một tiết mục.
3. Chọn hình nhìn từ trên cao. Phần lớn khán giả nhìn sân từ trên xuống, giống nhìn bản đồ. Hình ảnh phải đọc được theo cách đó: vòng tròn lan ra, dòng chảy uốn khúc, mảng màu đổi dần.
4. Chọn khoảnh khắc cận cảnh cho ống kính. Một bàn tay, một gương mặt người diễn nhìn từ xa, một chi tiết đạo cụ. Truyền hình cần những điểm nhỏ này để khán giả ở nhà có chỗ bám.
5. Thử tắt tiếng. Xem bản nháp video không có lời dẫn. Nếu vẫn hiểu câu chuyện đang đi đâu, hình ảnh đã đủ sức.

Những cái bẫy hay gặp khi chọn ý tưởng

• Ôm đồm. Muốn kể đủ lịch sử, địa lý, ẩm thực, lễ hội, thành tựu trong vài chục phút. Kết quả là một danh sách, không phải câu chuyện.
• Chỉ người trong nước hiểu. Một điển tích quá riêng sẽ trôi qua mà khán giả quốc tế không cảm được gì. Cách xử lý là chọn điển tích có hình ảnh mạnh tự nó, hiểu được dù không biết tích.
• Chỉ người nước ngoài thích. Ngược lại, chỉ dùng hình ảnh du lịch quen thuộc thì người trong nước thấy nhạt và xa lạ với chính mình.
• Lời dẫn gánh hết. Khi phải nhờ người dẫn giải thích từng cảnh, hình ảnh đã thất bại.
• Đổi ý tưởng giữa chừng. Mỗi lần đổi là hàng nghìn người phải tập lại; nhạc, phục trang, đạo cụ phải làm lại.

Ý tưởng cho một lễ khai mạc ở Việt Nam: vài hướng nghĩ

Không có công thức, nhưng có thể thử áp các bước trên cho chất liệu Việt Nam. Đây là gợi ý về cách nghĩ, không phải kịch bản của một kỳ lễ nào.

• Nước và đất bồi. Hai đồng bằng lớn của Việt Nam đều do sông bồi đắp. Câu chuyện "đất được làm từ nước" có hướng đi rõ: nước dâng, nước rút, lúa lên, làng mọc. Hình nhìn từ trên cao có sẵn: dòng sông uốn khúc bằng vải, ô ruộng bằng ánh sáng.
• Con đường dọc dải đất. Hình dáng đất nước dài, hẹp gợi một chuyến đi từ bắc vào nam hoặc ngược lại; mỗi chặng một nhịp, một màu.
• Âm thanh trước hình ảnh. Tiếng trống, tiếng chày, tiếng mưa có thể là sợi chỉ, và hình ảnh trên sân "nghe theo" âm thanh.

Điểm chung: chọn một trục, đi đến cùng, cắt những gì không thuộc về nó. Cách chọn biểu tượng văn hoá mà không rơi vào sáo được bàn riêng trong một bài khác của danh mục.

Góc nhìn hôm nay: tập đọc ý tưởng của một buổi lễ

Một bài tập nhỏ cho người tò mò: chọn một lễ khai mạc bất kỳ, xem hai mươi phút đầu với tiếng tắt, rồi viết thử một câu tóm tắt ý tưởng. Sau đó đọc phỏng vấn đạo diễn (các trang tin thể thao lớn và olympics.com thường đăng) để so với ý định thật của họ. Khoảng cách giữa câu mình viết và câu đạo diễn nói chính là thước đo xem hình ảnh đã kể chuyện tốt tới đâu.

Với thầy cô hay cán bộ đoàn đội phải dựng một màn mở đầu nhỏ, bước "viết ý tưởng thành một câu" vẫn dùng được nguyên vẹn; bài về màn khai mạc ở trường học, công ty trong danh mục này đi tiếp từ đó.