Pháo hoa tới châu Âu khoảng thế kỷ 13, nhưng trở thành nghệ thuật ở các thành bang Ý thời Phục Hưng (thế kỷ 15–16). Thợ pháo Ý biến lửa thành sân khấu: họ dựng những "đền đài" tạm bằng gỗ và giấy rồi cho lửa chạy theo đường nét kiến trúc, và từ thế kỷ 17–18 các triều đình Pháp, Anh, Nga đua nhau dùng pháo hoa trong lễ cưới, lễ đăng quang, lễ mừng hoà ước.
Bài này kể cách pháo hoa đi từ món đồ lạ thành một ngành nghệ thuật có sách vở, có tên tuổi, có những dòng họ truyền nghề — và vì sao người Ý giữ vai trò thầy dạy cả châu Âu suốt mấy thế kỷ.
Thế kỷ 13–14: thứ lửa lạ từ phương Đông
Dấu vết sớm được dẫn nhiều nhất là đoạn văn của Roger Bacon, học giả người Anh, năm 1267: ông nhắc tới một đồ chơi của trẻ con ở nhiều nơi trên thế giới, nhỏ bằng ngón tay, mà phát ra tiếng nổ và ánh lửa. Thuốc súng nhiều khả năng tới châu Âu qua các tiếp xúc với thế giới Hồi giáo và Mông Cổ; con đường cụ thể vẫn còn bàn.
Trong một hai thế kỷ đầu, thuốc súng ở châu Âu chủ yếu phục vụ chiến tranh. Chính những người thợ quen tay với thuốc ấy — thường gọi chung là "thợ lửa" — về sau lại là người dựng các màn pháo hoa trong lễ hội. Ranh giới giữa hai nghề rất mờ, và điều đó giải thích vì sao ở nhiều nước, người phụ trách pháo hoa hoàng gia lại là một quan chức thuộc ngạch quân nhu.
Ý thời Phục Hưng: lửa thành sân khấu
Các thành bang Ý thế kỷ 15–16 — Florence, Siena, Bologna, Rome — giàu có, thích phô diễn, và có sẵn những nghệ nhân giỏi cả kiến trúc lẫn cơ khí. Pháo hoa rơi vào đúng môi trường đó.
Cuốn sách mở đường
Năm 1540, sách De la pirotechnia của Vannoccio Biringuccio, người Siena, được in ở Venice. Phần lớn sách bàn về luyện kim và đúc, nhưng có phần nói về lửa dùng trong hội hè. Đây là một trong những sách in sớm nhất đề cập tới pháo hoa ở châu Âu, và chữ "pyrotechnia" — nghệ thuật lửa — từ đó đi vào nhiều ngôn ngữ.
Girandola ở Rome
Ở Rome, màn pháo hoa nổi tiếng nhất mang tên Girandola — "bánh xe quay" — bắn từ lâu đài Sant'Angelo bên sông Tiber. Tương truyền màn này có từ cuối thế kỷ 15 và kéo dài qua nhiều thế kỷ; truyền thuyết còn gán việc thiết kế cho những tên tuổi lớn như Michelangelo hay Bernini, nhưng không có bằng chứng chắc chắn. Điều chắc chắn hơn là Girandola trở thành hình ảnh quen thuộc của Rome trong mắt du khách thế kỷ 18, và đi vào cả tranh vẽ.
"Máy pháo hoa": kiến trúc chỉ sống một đêm
Phát minh lớn nhất của người Ý không phải một loại pháo mà là khung dựng. Họ dựng những công trình tạm — đền, cổng khải hoàn, lâu đài — bằng gỗ, vải, giấy bồi, sơn vẽ như thật, gắn pháo dọc theo cột, mái, vòm. Khi trời tối, lửa chạy theo đường nét kiến trúc, làm cả công trình như phát sáng từ bên trong, rồi kết thúc bằng một loạt nổ lớn. Người Ý và người Pháp gọi chúng là "máy" (macchina, machine). Nhiều kiến trúc sư, hoạ sĩ trang trí sân khấu thời ấy coi việc thiết kế "máy pháo hoa" là việc đáng làm như thiết kế một lâu đài thật — chỉ khác là nó sống đúng một đêm.
Pháp: Versailles và dòng họ Ruggieri
Thế kỷ 17, triều đình Pháp dưới thời Louis XIV đưa pháo hoa vào các đại tiệc ở Versailles. Chuỗi lễ hội Les Plaisirs de l'île enchantée (Niềm vui hòn đảo mê hoặc) năm 1664 kéo dài nhiều ngày, kết thúc bằng pháo hoa trên mặt nước; lễ hội lớn năm 1668 cũng vậy. Pháo hoa lúc này là một phần của tổng thể: nhạc, kịch, múa, tiệc, vườn, nước, lửa — tất cả được dàn dựng như một vở diễn khổng lồ.
Thế kỷ 18, người Ý tiếp tục làm thầy. Dòng họ Ruggieri, gốc Bologna, sang Paris khoảng giữa thế kỷ 18 và trở thành những người làm pháo hoa nổi tiếng nhất nước Pháp, phục vụ các lễ lớn của triều đình. Tên tuổi họ cũng gắn với một đêm buồn: ngày 30/5/1770, sau màn pháo hoa mừng lễ cưới của thái tử nước Pháp (sau là vua Louis XVI) ở quảng trường nay là Concorde, đám đông chen lấn khi ra về giữa lúc có cháy, nhiều người thiệt mạng; con số ghi lại chênh nhau giữa các nguồn. Câu chuyện ấy được nhắc lại mãi như bài học sớm về an toàn đám đông trong đêm pháo hoa.
Cũng ở Pháp, năm 1706, kỹ sư Amédée-François Frézier cho in một chuyên luận về pháo hoa, sau đó tái bản có bổ sung. Pháo hoa từ đây có thêm "sách giáo khoa" bằng tiếng Pháp.
Anh và Nga: pháo hoa của các vương triều
Ở Anh, các tài liệu hay kể rằng pháo hoa xuất hiện trong lễ cưới vua Henry VII năm 1486 — chi tiết thường được dẫn nhưng khó kiểm. Chắc chắn hơn là thời Elizabeth I: năm 1575, bá tước Leicester đón nữ hoàng ở lâu đài Kenilworth bằng nhiều ngày hội hè, trong đó có pháo hoa. Triều đình Anh về sau có chức vụ phụ trách pháo hoa riêng. Đỉnh cao là đêm 27/4/1749 ở Green Park với nhạc của Handel — câu chuyện có bài riêng trong danh mục này.
Ở Nga, Pyotr Đại đế (Peter I) nổi tiếng mê pháo hoa. Từ cuối thế kỷ 17, ông cho tổ chức nhiều màn pháo hoa lớn ở Moskva, rồi ở Sankt-Peterburg, và theo nhiều ghi chép, đích thân tham gia chuẩn bị. Pháo hoa ở đây vừa là lễ hội vừa là cách cho thấy nước Nga theo kịp các triều đình phương Tây.
Bảng mốc: pháo hoa ở châu Âu
| Năm | Nơi | Sự kiện |
|---|---|---|
| 1267 | Anh | Roger Bacon nhắc tới pháo nhỏ "đồ chơi của trẻ con" |
| Cuối thế kỷ 15 | Rome | Tương truyền bắt đầu màn Girandola ở lâu đài Sant'Angelo |
| 1540 | Siena / Venice | Sách De la pirotechnia của Biringuccio được in |
| 1575 | Kenilworth, Anh | Pháo hoa trong lễ đón nữ hoàng Elizabeth I |
| 1664 | Versailles | Lễ hội Les Plaisirs de l'île enchantée kết bằng pháo hoa |
| Cuối thế kỷ 17 | Moskva | Pyotr Đại đế tổ chức các màn pháo hoa lớn |
| 1706 | Pháp | Frézier in chuyên luận về pháo hoa |
| 1749 | London | Màn pháo hoa hoàng gia với nhạc của Handel |
| 1770 | Paris | Tai nạn đám đông sau pháo hoa mừng lễ cưới hoàng gia |
Pháo hoa châu Âu thời ấy trông thế nào
Nếu được đứng trong đám đông năm 1700, ta sẽ thấy một thứ rất khác màn pháo hoa hôm nay:
- Bắn thấp, gần mặt đất: lửa chạy trên khung công trình, bánh xe lửa quay tròn, thác lửa đổ xuống mặt nước.
- Ít màu: chủ yếu vàng cam, vàng của tia sắt, trắng nhạt — các màu đỏ, xanh chỉ phổ biến từ thế kỷ 19.
- Nhiều khói, và đêm có gió là khói che gần hết.
- Kể chuyện bằng hình: biểu tượng, cảnh thần thoại cổ điển, hình mặt trời, ngôi sao được vẽ bằng lửa trên khung dựng.
- Có nhạc: dàn kèn đồng, trống định âm, súng lệnh xen vào — tổ tiên xa của pháo hoa theo nhạc.
Pháo hoa cung đình là thứ xa xỉ chỉ giới quyền quý đặt được, nhưng đám đông đứng ngoài xem thì rất đông. Chính vì vậy mà ngay từ thế kỷ 18, chuyện an toàn cho người xem đã thành vấn đề.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết còn lại
Dấu vết của thời kỳ này vẫn sống trong những màn pháo hoa ta xem hôm nay:
- Pháo hoa bắn từ cầu, từ công trình, thác lửa đổ từ mép cầu xuống sông — hậu duệ trực tiếp của "máy pháo hoa".
- Thói quen bắn pháo hoa trên mặt nước, cho ánh lửa nhân đôi trong bóng phản chiếu, đã có từ Versailles.
- Ý tưởng pháo hoa đi cùng âm nhạc, kể một câu chuyện có mở đầu và cao trào, được nối dài tới các màn bắn theo nhạc hiện đại.
Muốn tìm hiểu thêm: tìm tranh khắc các "máy pháo hoa" thế kỷ 17–18 trong bộ sưu tập số của các bảo tàng và thư viện lớn châu Âu (từ khoá "fireworks machine", "feu d'artifice gravure"); đọc lời tựa sách của Biringuccio (có bản dịch tiếng Anh The Pirotechnia); nghe Handel. Khi đi xem pháo hoa ở một thành phố châu Âu, để ý xem màn bắn có dùng cây cầu hay mặt tiền công trình làm "sân khấu" không — đó là thói quen bốn trăm năm tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa đến châu Âu từ khi nào?
Thuốc súng và pháo nhỏ được biết tới ở châu Âu muộn nhất từ thế kỷ 13 — năm 1267 Roger Bacon đã nhắc tới. Nhưng pháo hoa chỉ trở thành nghệ thuật trình diễn từ thời Phục Hưng ở Ý, khoảng thế kỷ 15–16.
Vì sao người Ý được xem là bậc thầy pháo hoa châu Âu?
Các thành bang Ý thời Phục Hưng giàu có, ưa phô diễn và có nhiều nghệ nhân giỏi kiến trúc lẫn cơ khí. Họ biến pháo hoa thành sân khấu với những "máy pháo hoa" hoành tráng, viết sách về nghề, và các dòng họ thợ pháo Ý như Ruggieri sang phục vụ triều đình Pháp.
Girandola là gì?
Girandola là màn pháo hoa nổi tiếng bắn từ lâu đài Sant'Angelo ở Rome, tên có nghĩa là "bánh xe quay". Tương truyền nó có từ cuối thế kỷ 15 và kéo dài qua nhiều thế kỷ; việc gán thiết kế cho Michelangelo hay Bernini chỉ là truyền thuyết.
"Máy pháo hoa" là gì?
Đó là những công trình tạm bằng gỗ, vải, giấy bồi — đền, cổng, lâu đài — được gắn pháo dọc đường nét kiến trúc. Khi đốt, lửa chạy theo khung làm công trình như phát sáng, rồi kết bằng loạt nổ lớn. Chúng chỉ tồn tại trong một đêm.
Pháo hoa châu Âu thế kỷ 17–18 có màu không?
Rất ít. Chủ yếu là vàng cam, vàng của tia sắt và trắng nhạt, kèm nhiều khói. Các màu đỏ, xanh lục, xanh lam rực rỡ chỉ phổ biến từ thế kỷ 19, khi hoá học châu Âu tìm ra chất oxy hoá mạnh và các nguyên tố mới.
