Bị bỏng pháo, việc quan trọng nhất trong vài phút đầu là làm mát vết bỏng bằng nước sạch, mát (không phải nước đá) liên tục khoảng 15–20 phút, tháo nhẫn, đồng hồ, quần áo không dính vào da, rồi che vết bỏng bằng vật sạch. Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn, mỡ hay lá cây. Bỏng ở mắt, mặt, bàn tay, vùng kín, bỏng rộng hơn lòng bàn tay người bị bỏng, bỏng sâu, hoặc bỏng ở trẻ nhỏ và người già thì đi viện ngay.
Bài này là kiến thức sơ cứu phổ thông, dựa trên hướng dẫn của ngành y tế và các tổ chức an toàn. Nó không thay lời bác sĩ. Khi nghi ngờ, cứ đi khám.
Vì sao bỏng pháo khác bỏng thường
Bỏng nước sôi thường chỉ do nhiệt. Bỏng pháo thì phức tạp hơn vì thường đi kèm nhiều thứ cùng lúc:
- Nhiệt rất cao, tập trung: que pháo bông, tàn pháo cháy ở nhiệt độ cao hơn nhiều so với nước sôi, nên vết bỏng nhỏ cũng có thể sâu.
- Sức ép của tiếng nổ: pháo nổ trong tay có thể làm dập nát ngón tay, đứt gân, gãy xương — không chỉ là bỏng.
- Mảnh văng: vỏ pháo, mảnh giấy, mảnh nhựa, sỏi đá bắn vào da, vào mắt.
- Hoá chất và bụi: tàn thuốc pháo chưa cháy hết bám vào vết thương, gây bẩn, dễ nhiễm trùng.
- Quần áo bắt lửa: vải tổng hợp chảy ra, dính vào da, làm vết bỏng lan rộng.
Thống kê của Uỷ ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Mỹ (CPSC) nhiều năm liền cho thấy các bộ phận bị thương nhiều nhất vì pháo là bàn tay – ngón tay, đầu – mặt – tai, và mắt. Đây cũng là những vùng mà chỉ một vết bỏng nhỏ đã có thể để lại di chứng lâu dài.
Sơ cứu ngay: năm bước trong mười phút đầu
- Dập lửa, tách khỏi nguồn nhiệt. Nếu quần áo bắt lửa: dừng lại – nằm xuống – lăn để dập lửa, hoặc trùm chăn, áo khoác dày. Không chạy, vì chạy làm lửa cháy mạnh hơn. Đưa người bị nạn ra khỏi chỗ đốt pháo.
- Làm mát bằng nước sạch, mát. Cho vết bỏng dưới vòi nước chảy nhẹ hoặc ngâm vào chậu nước sạch nhiệt độ thường, khoảng 15–20 phút. Làm càng sớm càng tốt — trong những phút đầu, làm mát giúp vết bỏng không ăn sâu thêm.
- Tháo vật bó chặt. Nhẫn, vòng, đồng hồ, giày, quần áo ở vùng bỏng cần tháo ra sớm, trước khi sưng. Nếu vải đã dính vào da thì để nguyên, cắt quanh chỗ dính, không giật.
- Che vết bỏng bằng vật sạch. Gạc vô khuẩn, khăn sạch, hoặc màng bọc thực phẩm sạch đặt lỏng lên trên. Không quấn chặt.
- Giữ ấm phần cơ thể còn lại. Nhất là với trẻ nhỏ: làm mát vết bỏng, nhưng đừng để cả người bé bị lạnh run. Đắp chăn phần không bị bỏng.
Những điều tuyệt đối không làm
| Đừng làm | Vì sao |
|---|---|
| Chườm đá, ngâm nước đá | Lạnh quá làm mạch máu co lại, có thể làm tổn thương da sâu thêm; trẻ nhỏ dễ bị hạ thân nhiệt |
| Bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn, mỡ, bơ, lòng trắng trứng | Giữ nhiệt lại trong da, làm bẩn vết thương, gây nhiễm trùng, khó cho bác sĩ đánh giá độ sâu |
| Đắp lá cây, thuốc nam, bột | Nguy cơ nhiễm trùng cao, che mất vết thương |
| Chọc vỡ bọng nước | Bọng nước là lớp bảo vệ tự nhiên; chọc vỡ dễ nhiễm khuẩn |
| Bóc da, gỡ vải dính vào vết bỏng | Làm vết thương rộng thêm, đau, chảy máu |
| Dụi mắt khi bị tàn bay vào | Có thể làm dị vật cắm sâu hơn, rách giác mạc |
Nhiều mẹo dân gian truyền miệng nghe có vẻ hiệu quả vì làm dịu cảm giác rát trong chốc lát. Nhưng thứ làm dịu tốt nhất và an toàn nhất vẫn là nước sạch mát.
Bỏng mắt và chấn thương ở mặt
Mắt là vùng đặc biệt. Tàn pháo, mảnh vỏ, bụi thuốc có thể gây bỏng giác mạc hoặc dị vật cắm vào mắt.
- Nếu chỉ là bụi, khói, tàn nhỏ bay vào: không dụi, rửa mắt nhẹ bằng nhiều nước sạch, để nước chảy từ góc trong ra góc ngoài mắt. Sau đó vẫn nên đi khám mắt.
- Nếu thấy có vật cắm vào mắt, mắt chảy máu, nhìn mờ, không mở được mắt: không rửa mạnh, không cố lấy dị vật, không ấn lên mắt. Che mắt nhẹ bằng một vật cứng như cốc giấy, đáy hộp sạch úp lên, rồi đến cơ sở có chuyên khoa mắt ngay.
Bỏng mặt, bỏng quanh mũi miệng, đặc biệt khi kèm ho, khàn tiếng, khó thở, cũng cần đi viện ngay, vì có thể có tổn thương đường thở do hít khí nóng.
Khi nào phải đi viện ngay
Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế nếu có bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây:
- Bỏng ở mắt, mặt, cổ, bàn tay, bàn chân, vùng kín, các khớp.
- Vết bỏng rộng hơn lòng bàn tay của chính người bị bỏng (lòng bàn tay cả ngón vào khoảng 1% diện tích da cơ thể).
- Bỏng sâu: da trắng bệch, xám, cháy đen, khô cứng, hoặc lại ít đau — dấu hiệu dây thần kinh dưới da đã bị tổn thương.
- Pháo nổ trong tay: ngón tay biến dạng, chảy máu nhiều, không cử động được.
- Người bị bỏng là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền như tiểu đường.
- Khó thở, ho, khàn giọng, choáng, lơ mơ.
- Vết bỏng nhỏ nhưng sau vài ngày sưng đỏ lan rộng, chảy dịch đục, sốt — dấu hiệu nhiễm trùng.
Với chấn thương nổ ở tay: nếu có phần ngón tay bị đứt rời, bọc phần đó trong gạc sạch hơi ẩm, cho vào túi nilon kín, đặt túi vào một túi khác có nước và đá (đá không chạm trực tiếp vào phần chi), mang theo tới viện. Cầm máu bằng cách ép gạc sạch lên vết thương.
Bỏng nhẹ ở nhà: chăm sóc mấy ngày sau
Với vết bỏng nhỏ, nông, chỉ đỏ rát hoặc có bọng nước nhỏ, ở vùng không nguy hiểm, có thể theo dõi ở nhà:
- Giữ sạch, che bằng gạc sạch, thay khi bẩn hoặc ướt.
- Không chọc bọng nước; nếu bọng tự vỡ, giữ sạch và che lại.
- Dùng thuốc giảm đau thông thường theo hướng dẫn của dược sĩ nếu cần.
- Hỏi nhân viên y tế về tiêm phòng uốn ván, nhất là vết thương bẩn, có đất cát.
- Chỗ da mới lành nên tránh nắng một thời gian để hạn chế thâm, sẹo.
Nếu vết bỏng không đỡ sau vài ngày hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, đi khám.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị trước đêm pháo hoa
Gia đình định dùng que pháo bông, pháo hoa không nổ dịp Tết hay sinh nhật nên chuẩn bị sẵn: một xô nước, một chai nước sạch, gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm, và số cấp cứu 115 trong điện thoại. Dạy trẻ ba chữ "dừng – nằm – lăn" khi quần áo bắt lửa. Muốn học bài bản hơn, các lớp sơ cấp cứu của Hội Chữ thập đỏ hay trung tâm y tế địa phương đều dạy sơ cứu bỏng — một buổi học có thể dùng được cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Bị bỏng pháo nên làm gì đầu tiên?
Tách người bị nạn khỏi nguồn lửa, rồi làm mát vết bỏng bằng nước sạch, mát (không phải nước đá) khoảng 15–20 phút. Tháo nhẫn, đồng hồ, quần áo không dính vào da, sau đó che vết bỏng bằng gạc hoặc khăn sạch.
Bỏng pháo có bôi kem đánh răng được không?
Không. Kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn, mỡ giữ nhiệt lại trong da, làm bẩn vết thương và dễ gây nhiễm trùng. Chỉ dùng nước sạch mát để làm mát.
Bỏng pháo khi nào cần đi viện?
Đi viện ngay khi bỏng ở mắt, mặt, bàn tay, bàn chân, vùng kín, khớp; vết bỏng rộng hơn lòng bàn tay người bị bỏng; bỏng sâu trắng bệch hay cháy đen; pháo nổ trong tay; hoặc người bị là trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền.
Tàn pháo bay vào mắt phải làm sao?
Không dụi mắt. Nếu chỉ là bụi, tàn nhỏ, rửa nhẹ bằng nhiều nước sạch rồi đi khám mắt. Nếu có vật cắm vào mắt hoặc mắt chảy máu, nhìn mờ, chỉ che nhẹ bằng một vật cứng úp lên và đến cơ sở có chuyên khoa mắt ngay.
Có nên chọc vỡ bọng nước sau khi bỏng không?
Không nên. Bọng nước bảo vệ lớp da non bên dưới; chọc vỡ dễ gây nhiễm trùng. Nếu bọng tự vỡ, giữ sạch và che lại, thấy sưng đỏ lan rộng hoặc chảy dịch đục thì đi khám.
