Ở Nhật Bản, pháo hoa là chuyện của mùa hè chứ không phải đêm giao thừa. Từ cuối tháng 7 đến hết tháng 8, gần như cuối tuần nào cũng có một lễ hội pháo hoa — hanabi taikai — ở đâu đó, và cách xem đã thành một nếp quen: mặc yukata, cầm quạt giấy, trải tấm lót ven sông từ chiều, ăn đồ ở các quầy hàng rong rồi ngồi chờ trời tối. Biết nếp này, người nước ngoài sẽ xem pháo hoa Nhật như người trong cuộc thay vì như khách đứng ngoài.
Vì sao pháo hoa Nhật lại gắn với mùa hè
Từ thời Edo, người thành phố đã quen ra sông hóng mát vào những buổi tối oi bức, và pháo hoa bắn trên sông trở thành phần không thể thiếu của các đêm hè ấy (phần lịch sử này có trong danh mục lịch sử pháo hoa). Thói quen đó còn tới hôm nay. Mùa hè Nhật nóng ẩm, tối trời ấm, trẻ con nghỉ học, người đi làm có kỳ nghỉ giữa tháng 8 — mọi điều kiện đều hợp cho một buổi tối ngồi ngoài trời.
Trong tiếng Nhật, pháo hoa thậm chí còn được dùng như một "từ chỉ mùa" trong thơ haiku: nhắc tới pháo hoa là người đọc hiểu đang nói về mùa hè. Ngược lại, đêm giao thừa ở Nhật thường yên tĩnh, dành cho gia đình; pháo hoa năm mới chỉ có ở một vài nơi, không phải nếp chung.
Yukata: bộ đồ của đêm pháo hoa
Yukata là kiểu áo kimono mỏng bằng vải bông, không lót, mặc mùa hè. Xưa kia đây là áo mặc sau khi tắm; ngày nay, yukata gần như là "đồng phục" của đi xem pháo hoa và lễ hội mùa hè. Nhiều thành phố có cửa hàng cho thuê yukata kèm giúp mặc, rất tiện cho du khách.
Một bộ yukata gồm gì
- Áo yukata: vải bông nhẹ, hoạ tiết mùa hè như hoa bìm bìm, cá vàng, sóng nước, và cả hình pháo hoa.
- Đai obi: thắt ở eo, nữ thường thắt nơ to sau lưng, nam thắt đai hẹp, thấp.
- Guốc geta: guốc gỗ có quai, đi trên đường tạo tiếng lộc cộc rất đặc trưng của đêm hè.
- Quạt uchiwa: quạt tròn, không gấp, thường giắt sau lưng ở đai.
- Túi vải nhỏ có dây rút để đựng điện thoại, ví.
Một quy tắc nên nhớ
Khi mặc, vạt bên trái phủ lên vạt bên phải (nhìn từ người đối diện, cổ áo tạo thành hình chữ "y" thường). Mặc ngược — vạt phải nằm trên — là cách khoác áo cho người đã khuất, người Nhật nhìn thấy sẽ rất ngại. Đây là lỗi du khách hay mắc nhất.
Một lưu ý thực tế: guốc geta mới dễ làm phồng chân nếu đi bộ xa. Nhiều người mang thêm đôi dép mỏng trong túi, hoặc dán sẵn băng cá nhân ở chỗ quai cọ.
Giữ chỗ và trải chiếu ven sông
Ở các lễ hội không bán vé, chỗ ngồi là của ai tới trước. Người Nhật gọi việc này là "giữ chỗ": từ trưa, thậm chí từ sáng, những tấm lót nhựa xanh đã được trải dọc bờ sông, chặn bốn góc bằng đá hay chai nước, có khi ghi tên. Một người trong nhóm ngồi giữ, những người khác tới sau.
Giữ chỗ cũng có luật, và mỗi lễ hội một khác:
- Nhiều nơi cấm trải tấm lót trước một giờ nhất định, hoặc cấm dùng băng dính, đinh cắm xuống đất.
- Có khu chỉ được ngồi, không được dựng ghế cao, ô che nắng hay lều.
- Tấm lót bỏ không quá lâu có thể bị ban tổ chức dọn đi.
Thứ tự ưu tiên của một nhóm đi xem thường là: chọn chỗ có mặt nước phía trước (để có bóng phản chiếu), ở đầu gió (để khói bay khỏi tầm nhìn), gần lối ra (để về sớm), và không quá xa nhà vệ sinh.
Quầy hàng rong: mùi vị của đêm hanabi
Hai bên đường vào lễ hội là dãy quầy hàng rong — yatai — bày bán đồ ăn, đồ uống và những món chơi nhỏ cho trẻ em như vớt cá vàng, ném vòng, bắn bóng. Mùi đồ nướng, tiếng rao, đèn lồng giấy là một nửa không khí của đêm pháo hoa.
| Món quen thuộc | Là gì |
|---|---|
| Yakisoba | Mì xào sốt trên chảo lớn, rắc rong biển, gừng đỏ |
| Takoyaki | Bánh viên nhân bạch tuộc, rưới sốt và mayonnaise |
| Kakigōri | Đá bào rưới siro màu, món giải nhiệt số một mùa hè |
| Ringo ame | Táo nguyên quả bọc kẹo đường đỏ bóng, xiên que |
| Chuối nhúng sô-cô-la | Chuối xiên que phủ sô-cô-la và cốm màu, trẻ em rất thích |
| Xiên gà nướng | Gà xiên nướng than, ăn khi đang ngồi chờ |
Một mẹo nhỏ: mua đồ ăn trước khi pháo bắt đầu. Lúc pháo đang bắn, quầy hàng đông nghẹt và rời chỗ ngồi là khó quay lại.
Phép lịch sự khi xem pháo hoa ở Nhật
Người Nhật xem pháo hoa khá trật tự. Một số điều được coi là phép lịch sự chung:
- Không mở ô khi đang xem, kể cả mưa nhỏ — ô che hết tầm nhìn người phía sau. Áo mưa mỏng là lựa chọn được ưa hơn.
- Không đứng dậy giữa chừng ở khu mọi người đang ngồi, không giơ điện thoại cao quá đầu quá lâu.
- Không hút thuốc ở khu đông người; nhiều lễ hội cấm hẳn.
- Không bay flycam — gần như mọi lễ hội đều cấm, và bay gần nơi bắn pháo là cực kỳ nguy hiểm.
- Mang rác về hoặc bỏ đúng chỗ phân loại. Bờ sông sạch sau lễ hội là niềm tự hào của nhiều địa phương.
- Đi theo hướng dẫn của cảnh sát và tình nguyện viên khi ra về, kể cả khi phải đi vòng xa.
Senkō hanabi: pháo hoa nhỏ cuối mùa
Song song với các đêm lễ hội lớn, mùa hè Nhật còn có một kiểu pháo hoa rất nhỏ: senkō hanabi, loại que pháo bông cầm tay, đốm lửa mảnh như sợi chỉ. Trẻ con và gia đình đốt vài que trước hiên nhà hay ngoài bãi biển vào cuối hè, theo đúng quy định của địa phương, luôn có xô nước bên cạnh.
Người Nhật tả một que senkō hanabi cháy qua bốn giai đoạn, đặt tên theo hoa lá: lúc đầu đốm lửa phồng lên như nụ mẫu đơn, rồi toé tia như lá thông, rồi rủ xuống như cành liễu, cuối cùng tàn dần như cúc rơi. Ai giữ được đốm lửa không rơi lâu nhất thường được trêu là "người thắng". Que pháo nhỏ này vì thế thành biểu tượng của sự ngắn ngủi, của cuối hè, và xuất hiện rất nhiều trong phim, truyện tranh Nhật.
Ở Việt Nam, loại pháo hoa không gây tiếng nổ được dùng trong một số dịp theo quy định hiện hành, chỉ với người từ đủ 18 tuổi và mua từ đơn vị được phép. Trẻ em chỉ nên xem, có người lớn bên cạnh.
Lịch mùa hanabi: chọn đêm nào
Nhật có rất nhiều lễ hội pháo hoa, từ các đêm lớn hàng trăm nghìn người đến những đêm nhỏ của một thị trấn ven biển. Bảng dưới chỉ gồm vài cái tên tiêu biểu, ngày tháng là thông lệ — luôn kiểm tra lại trên trang chính thức từng năm.
| Khoảng thời gian | Lễ hội tiêu biểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thứ Bảy cuối tháng 7 | Sumida (Tokyo) | Đêm pháo hoa phố thị nổi tiếng nhất |
| Ngày 2–3 tháng 8 | Nagaoka (Niigata) | Quả cỡ cực lớn, màn "Phượng hoàng" |
| Thứ Bảy cuối tháng 8 | Omagari (Daisen, Akita) | Cuộc thi toàn quốc, có pháo hoa ban ngày |
| Mùa thu | Tsuchiura (Ibaraki) | Cuộc thi lớn, khép lại năm pháo hoa |
| Nhiều đêm trong năm | Atami (Shizuoka) | Thị trấn suối nước nóng bắn pháo hoa trên vịnh nhiều lần mỗi năm |
Góc nhìn hôm nay: một mùa đang thay đổi
Mùa hanabi vẫn rất đông, nhưng cũng đang thay đổi. Mùa hè ngày càng nóng, nguy cơ say nắng khi ngồi chờ ngoài trời nhiều giờ là thật — các lễ hội đều nhắc mang nước, nghỉ trong bóng râm. Chi phí tổ chức và nhân lực giữ trật tự tăng, nên một số địa phương thu nhỏ lễ hội, chuyển sang bán ghế ngồi, hoặc tạm dừng. Đi xem pháo hoa Nhật hôm nay vì thế cần đặt chỗ, đọc thông báo và lên kế hoạch kỹ hơn trước.
Điều không đổi là cái nếp: chiều xuống, mặc yukata, ra sông, ăn đá bào, ngẩng lên khi quả đầu tiên bung. Người nước ngoài muốn trọn vẹn hãy làm đủ chuỗi ấy một lần, kể cả khi chỉ đi một lễ hội nhỏ. Còn nếu muốn hiểu sâu, có thể đọc thêm về lịch sử hanabi và chuyện tiếng hô "Tamaya!" trong danh mục lịch sử pháo hoa của wiki này. Pháo ở mọi lễ hội đều do đơn vị được cấp phép bắn; người xem chỉ việc giữ đúng chỗ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Mùa pháo hoa ở Nhật Bản là khi nào?
Mùa pháo hoa chính ở Nhật là mùa hè, từ cuối tháng 7 đến hết tháng 8, với nhiều lễ hội vào cuối tuần. Một số cuộc thi lớn như Tsuchiura diễn ra vào mùa thu. Đêm giao thừa ở Nhật ít khi có pháo hoa lớn.
Vì sao người Nhật mặc yukata đi xem pháo hoa?
Yukata là kimono mỏng bằng vải bông, mát và nhẹ, hợp với đêm hè. Từ lâu nó đã gắn với lễ hội mùa hè nên thành trang phục quen thuộc khi đi xem pháo hoa. Du khách có thể thuê yukata ở nhiều thành phố.
Mặc yukata vạt nào ở trên?
Vạt bên trái phủ lên vạt bên phải. Mặc ngược, vạt phải nằm trên, là cách khoác áo cho người đã khuất nên cần tránh. Đây là lỗi du khách hay mắc nhất.
Senkō hanabi là gì?
Senkō hanabi là que pháo bông cầm tay rất nhỏ của Nhật, đốm lửa mảnh, thường được gia đình đốt vào cuối hè theo quy định địa phương. Người Nhật tả nó cháy qua bốn giai đoạn mang tên mẫu đơn, lá thông, cành liễu và cúc rơi. Nó tượng trưng cho sự ngắn ngủi của mùa hè.
Đi xem pháo hoa ở Nhật cần chuẩn bị gì?
Nên mang tấm lót ngồi, nước uống, quạt, áo mưa mỏng, túi rác và đồ chống muỗi. Tới sớm để có chỗ và tìm hiểu trước luật giữ chỗ của lễ hội đó. Khi xem không mở ô và không bay flycam.