Pháo hoa theo nhạc (người trong nghề gọi là pyromusical) là màn pháo hoa mà mỗi lần nổ được tính để trùng với một phách, một câu nhạc hay một điểm nhấn trong bản nhạc. Để làm được, người thiết kế phải "đọc" bản nhạc trước, gán hiệu ứng hợp với từng đoạn, bù trừ thời gian quả pháo bay lên, rồi cho nhạc và hệ thống bắn chạy chung một đồng hồ. Khớp hay không nằm ở từng phần mười giây.
Chuyện ghép âm nhạc với pháo hoa không mới. Năm 1749, Handel viết Music for the Royal Fireworks cho một đêm pháo hoa ở Green Park, London. Nhưng khi đó nhạc và pháo đi cạnh nhau chứ chưa khớp tới từng nhịp. Kiểu khớp chính xác như ngày nay chỉ thành hiện thực khi có điều khiển điện tử và phần mềm thiết kế, phổ biến dần từ cuối thế kỷ 20.
Bước một: nghe và mổ xẻ bản nhạc
Trước khi đặt quả pháo nào, người thiết kế nghe đi nghe lại bản nhạc, đánh dấu những thứ sau trên dòng thời gian:
- Nhịp độ: bản nhạc nhanh hay chậm, có đổi nhịp giữa chừng không. Nhạc quá nhanh gây khó, vì mắt người không kịp thấy từng phát nếu chúng dồn dập liên tục.
- Phách mạnh: những chỗ trống đánh, bè đồng nhấn, tiếng đàn vang lên rõ. Đây là chỗ tiếng nổ "đáp" vào.
- Câu nhạc: nơi một ý nhạc bắt đầu và kết thúc. Đổi câu thường là lúc đổi màu, đổi hiệu ứng.
- Cao trào và khoảng lặng: chỗ cả dàn nhạc dồn lên và chỗ chỉ còn một nhạc cụ. Pháo hoa đi theo đúng mật độ ấy.
Nhiều màn diễn không dùng nguyên một bản mà dựng một liên khúc: cắt ghép vài bản thành một dải nhạc có mở, có thân, có kết, dài đúng thời lượng được giao. Khâu cắt ghép này quan trọng không kém khâu chọn pháo, vì một chỗ nối vụng làm cả đoạn pháo hoa bị gãy theo.
Bước hai: gán hiệu ứng cho từng "giọng" nhạc
Không có luật cứng, nhưng có những lối ghép mà người làm nghề hay dùng, vì mắt và tai người cảm nhận chúng "hợp nhau".
| Trong bản nhạc | Hiệu ứng hay được ghép | Vì sao hợp |
|---|---|---|
| Tiếng trống, phách mạnh | Mẫu đơn nổ gọn, tiếng nổ đanh | Một cú chạm, một điểm sáng |
| Dây kéo dài, nhạc chậm | Liễu rủ vàng, hoa cúc rơi chậm | Ánh sáng kéo dài như nốt ngân |
| Giai điệu đi lên | Đuôi sao chổi bắn lần lượt, cao dần | Mắt đi theo đường lên như tai nghe nốt lên |
| Nhạc điện tử, nhịp nhanh | Nhấp nháy, pháo giàn bắn nhanh | Chớp tắt đều như nhịp máy |
| Đoạn rộn ràng, lễ hội | Lách tách, nhiều màu cùng lúc | Âm thanh và màu dày lên |
| Nốt cuối, hợp âm kết | Một hàng liễu vàng phủ kín, rơi chậm | Kết lắng, không đứt đột ngột |
Một nguyên tắc hay được nhắc: đừng bắn vào mọi phách. Nếu phách nào cũng có tiếng nổ, người xem nhanh chóng chai đi. Người thiết kế giỏi chọn lọc: đoạn này chỉ nhấn phách đầu ô nhịp, đoạn sau mới dày lên. Sự tiết chế làm cho những chỗ khớp trở nên đáng nhớ.
Bước ba: bù thời gian bay để tiếng nổ trúng phách
Đây là chỗ khác biệt lớn nhất giữa pháo hoa theo nhạc và các loại trình diễn ánh sáng khác. Đèn sân khấu bật là sáng ngay. Còn quả pháo tầm cao sau khi được kích phải bay lên mất vài giây mới nổ. Pháo giàn và pháo tầm thấp thì gần như tức thì.
Vì vậy, người thiết kế không đặt lệnh bắn vào đúng phách, mà đặt thời điểm nổ vào phách, rồi để phần mềm lùi lệnh bắn sớm hơn theo thời gian bay của từng loại. Khi một đoạn trộn cả pháo tầm thấp lẫn tầm cao, các lệnh bắn sẽ lệch nhau trên bảng tín hiệu, nhưng tiếng nổ lại trùng nhau trên trời. Nhìn bảng tín hiệu của một màn pháo hoa theo nhạc, người ngoài thường không hiểu vì sao các lệnh "lộn xộn" như vậy.
Thông số thời gian bay do nhà sản xuất công bố, nhưng ngoài trời có sai lệch nhỏ tuỳ gió và độ ẩm. Ở các màn lớn, đơn vị bắn thường thử trước một số loại để hiệu chỉnh.
Bước bốn: cho nhạc và pháo chạy chung một đồng hồ
Khi diễn, bản nhạc không được bật bằng tay rồi "mong" pháo chạy theo. Cả hai được khoá vào cùng một tín hiệu thời gian. Cách phổ biến là dùng mã thời gian (timecode) theo chuẩn SMPTE, vốn có từ ngành truyền hình: một tín hiệu đếm giờ – phút – giây – khung hình chạy song song với nhạc, và bàn điều khiển pháo đọc tín hiệu ấy để biết lúc nào bắn kênh nào.
Nhờ vậy, nếu nhạc bị chậm khởi động một chút, pháo cũng chậm theo đúng chừng đó; nếu nhạc dừng, hệ thống có thể dừng theo. Ở những lễ khai mạc lớn, cùng một mã thời gian còn điều khiển cả ánh sáng sân khấu, màn hình, và đôi khi cả drone, để mọi thứ ăn khớp như một khối.
Vấn đề của khoảng cách: khán giả ở xa nghe lệch
Âm thanh đi khoảng 340 m mỗi giây. Nếu một người đứng cách điểm nổ khoảng 1 km, tiếng nổ tới tai họ trễ khoảng 3 giây so với lúc nhìn thấy chớp sáng. Còn tiếng nhạc phát từ loa gần họ thì gần như không trễ. Kết quả: người xem thấy hình khớp nhạc, nhưng nghe tiếng nổ lệch nhạc.
Người tổ chức xử lý theo vài cách:
- Chọn một khu vực khán giả chính làm điểm chuẩn và thiết kế cho khu đó. Ai đứng xa hơn sẽ chấp nhận một chút lệch.
- Ở khu rộng, dùng nhiều cụm loa và chỉnh độ trễ cho từng cụm, để nhạc tới tai người xem gần như cùng lúc với tiếng nổ tại chỗ họ đứng.
- Một số thành phố và cuộc thi phát nhạc của màn pháo hoa trên sóng phát thanh hoặc truyền hình trực tiếp, để người xem ở xa vẫn nghe được nhạc.
Điều này cũng giải thích vì sao xem pháo hoa theo nhạc qua truyền hình đôi khi "khớp" hơn xem tại chỗ: máy quay và micro đặt ở vị trí chuẩn, nhạc được trộn vào tín hiệu phát.
Những lỗi thường gặp khi ghép nhạc
- Nhạc bị tiếng nổ át: loa không đủ mạnh hoặc đặt sai chỗ, khán giả chỉ nghe tiếng pháo. Khi đó công sức khớp nhịp coi như mất.
- Chọn nhạc có lời quá nổi: lời hát kéo sự chú ý xuống mặt đất, trong khi mắt cần ở trên trời. Nhiều người thiết kế ưu tiên nhạc không lời hoặc đoạn điệp khúc ngắn quen tai.
- Dày đặc từ đầu đến cuối: không còn chỗ cho cao trào.
- Khói che hình vào đúng đoạn cao trào vì gió lặng. Người thiết kế dày dạn sẽ để khoảng lặng trước cao trào cho khói tan.
Ngoài ra, nhạc dùng trong màn diễn công khai thường cần giải quyết bản quyền âm nhạc theo quy định, việc này thuộc về ban tổ chức.
Tập "nghe" một màn pháo hoa theo nhạc
Không cần đợi giao thừa mới luyện được con mắt – đôi tai này. Các cuộc thi pháo hoa quốc tế thường đăng lại video bài thi của các đội, kèm âm thanh. Vài cách xem để thấy cái hay:
- Xem một lần chỉ nhìn, một lần nhắm mắt nghe nhạc, rồi xem lại: lúc ấy sẽ nhận ra đoạn nào người thiết kế "nhấn" vào nhạc cụ nào.
- Để ý những chỗ im lặng có chủ ý: một phách trống mà trời tối hẳn đôi khi gây ấn tượng hơn một tiếng nổ.
- So hai đội dùng cùng thể loại nhạc: đội nào tiết chế hơn thường để lại ấn tượng sâu hơn.
Khi xem tại chỗ, nếu có thể, hãy đứng trong khu vực khán giả chính, gần cụm loa, ở đầu gió. Và luôn nhớ: chỉ đơn vị được cấp phép, người được đào tạo mới được bắn pháo hoa nổ; phần của khán giả là đứng đúng khu vực và thưởng thức.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa theo nhạc là gì?
Là màn pháo hoa được thiết kế để từng lần nổ trùng với nhịp, câu nhạc hoặc điểm nhấn của bản nhạc phát cùng lúc. Người làm nghề gọi là pyromusical. Màn diễn được lập trình trước và bắn bằng hệ thống điều khiển điện tử.
Làm sao pháo hoa nổ đúng nhịp nhạc?
Người thiết kế đặt thời điểm nổ vào từng phách, phần mềm lùi lệnh bắn sớm hơn theo thời gian bay của mỗi loại pháo. Khi diễn, nhạc và bàn điều khiển chạy chung một tín hiệu mã thời gian nên giữ được độ khớp.
Vì sao đứng xa nghe tiếng pháo hoa bị lệch nhạc?
Ánh sáng tới mắt gần như tức thì, còn âm thanh chỉ đi khoảng 340 m mỗi giây. Đứng cách điểm nổ khoảng 1 km thì tiếng nổ trễ khoảng 3 giây, trong khi nhạc từ loa gần mình không trễ, nên nghe thấy lệch.
Mã thời gian SMPTE dùng trong pháo hoa để làm gì?
Đó là tín hiệu đếm giờ chuẩn chạy song song với bản nhạc. Bàn điều khiển pháo đọc tín hiệu này để biết chính xác lúc bắn từng kênh, nhờ đó nhạc, pháo, đèn và màn hình có thể đồng bộ với nhau.
Bản nhạc của Handel có liên quan gì tới pháo hoa?
Năm 1749, Handel viết Music for the Royal Fireworks cho đêm pháo hoa ở Green Park, London. Đây là một trong những bản nhạc nổi tiếng nhất gắn với pháo hoa, dù khi đó nhạc và pháo chưa được khớp tới từng nhịp như các màn diễn hiện đại.