Các màn pháo hoa lớn ngày nay hầu như không còn ai cầm lửa châm từng quả. Pháo được kích bằng hệ thống điều khiển điện tử: người vận hành ngồi ở vị trí an toàn cách xa giàn bắn, bàn điều khiển gửi tín hiệu tới các mô-đun đặt ngoài bãi, mô-đun kích ngòi điện gắn sẵn trên từng quả theo đúng kịch bản. Lý do chính là an toàn cho người bắn, độ chính xác tới phần nhỏ của giây, và khả năng dừng ngay lập tức khi có sự cố.
Bài này giải thích hệ thống ấy ở mức người xem cần biết: nó gồm những phần nào, vì sao nó thay thế cách châm tay, và nó giúp người thiết kế làm được những gì. Bài không đi vào cách lắp đặt hay đấu nối, vì đó là việc riêng của người được đào tạo trong đơn vị được cấp phép.
Thời châm tay: đẹp nhưng nguy hiểm
Trong hàng trăm năm, pháo hoa được châm bằng tay. Người bắn cầm một que lửa cháy chậm, đi dọc hàng ống phóng và châm lần lượt từng ngòi. Cách làm này có ba giới hạn lớn:
- Người bắn đứng ngay cạnh pháo. Một quả nổ sớm, một ống phóng hỏng, hay tàn lửa rơi vào thùng pháo chưa bắn đều có thể gây tai nạn trực tiếp cho người đứng đó.
- Thời điểm không chính xác. Tay người châm nhanh tới đâu cũng có độ trễ, lại phụ thuộc ngòi cháy nhanh hay chậm. Khớp với nhạc từng nhịp gần như không thể.
- Quy mô bị giới hạn. Muốn bắn nhiều điểm cùng lúc thì cần nhiều người, và việc phối hợp bằng tín hiệu tay, bằng mắt rất khó.
Hệ thống kích điện đơn giản, dạng bảng công tắc, xuất hiện trong thế kỷ 20. Tới cuối thế kỷ 20, khi máy tính trở nên phổ biến, các bàn điều khiển lập trình được ra đời và dần trở thành tiêu chuẩn cho các màn trình diễn chuyên nghiệp.
Một hệ thống bắn điện tử gồm những gì
Ở mức khái niệm, hệ thống có bốn phần. Mỗi phần chỉ được nêu tên và vai trò.
| Bộ phận | Đặt ở đâu | Vai trò |
|---|---|---|
| Bàn điều khiển | Vị trí vận hành, cách xa giàn bắn | Chứa kịch bản, ra lệnh bắn, theo dõi trạng thái, dừng khẩn cấp |
| Đường truyền | Cáp hoặc sóng vô tuyến | Mang lệnh từ bàn điều khiển ra bãi bắn |
| Mô-đun bắn | Gần các giàn pháo | Nhận lệnh và phân phối tới từng kênh |
| Ngòi điện | Gắn sẵn trên từng quả, từng giàn | Nhận tín hiệu điện để kích quả pháo |
Một kênh có thể ứng với một quả hoặc một giàn nhiều quả. Một màn diễn lớn có thể dùng hàng trăm tới hàng nghìn kênh, chia cho nhiều mô-đun trải khắp bãi bắn, trên nhiều sà lan, hay trên nhiều toà nhà.
Dây hay không dây
Cả hai cách đều được dùng, mỗi cách có ưu điểm riêng.
- Có dây: tín hiệu ổn định, ít bị nhiễu, nhưng phải kéo cáp dài, khó ở những nơi như mặt nước rộng hay giữa nhiều toà nhà.
- Không dây: linh hoạt, bố trí được ở những chỗ khó kéo cáp, nhưng phải tính tới nhiễu sóng ở nơi đông người dùng điện thoại và thiết bị phát sóng. Các hệ thống chuyên nghiệp có cơ chế mã hoá, xác nhận tín hiệu để tránh kích nhầm.
Nhiều màn diễn kết hợp cả hai: cáp ở bãi chính, sóng vô tuyến tới các điểm xa.
Vì sao điều khiển điện tử an toàn hơn
An toàn là lý do số một, và nó đến từ nhiều lớp chứ không chỉ một.
- Người không đứng cạnh pháo khi bắn. Đây là thay đổi lớn nhất. Người vận hành ở ngoài khu vực nguy hiểm, có che chắn, có tầm nhìn bao quát.
- Kiểm tra trước từ xa. Trước giờ diễn, hệ thống cho phép kiểm tra từng kênh có thông mạch hay không. Kênh nào lỗi sẽ hiện ra để đội kỹ thuật xử lý trước khi mở khu vực, thay vì phát hiện giữa màn diễn.
- Khoá nhiều tầng. Bàn điều khiển thường có chìa khoá hoặc mã kích hoạt, chỉ "mở" khi khu vực đã được dọn và người chỉ huy an toàn cho phép.
- Dừng khẩn cấp. Gió đổi hướng về phía khán giả, có người lọt vào khu cấm, có máy bay hay thuyền đi vào vùng nguy hiểm — người vận hành bấm một nút là mọi lệnh bắn tiếp theo bị chặn.
- Ghi lại toàn bộ. Hệ thống lưu kênh nào đã bắn, kênh nào chưa. Sau màn diễn, đội kỹ thuật biết chính xác chỗ nào còn quả chưa nổ để xử lý.
Điểm cuối cùng rất quan trọng với khán giả: quả pháo chưa nổ vẫn nguy hiểm. Sau màn diễn, chỉ đội kỹ thuật được vào bãi bắn để thu dọn. Người dân thấy vỏ pháo, mảnh pháo hay quả còn nguyên rơi ngoài khu vực thì không nhặt, không đá, không mang về, mà báo cho ban tổ chức hoặc công an xã, phường nơi đó.
Điều khiển điện tử mở ra những gì cho người thiết kế
Ngoài an toàn, hệ thống điện tử còn là thứ làm nên pháo hoa nghệ thuật hiện đại.
- Chính xác tới phần nhỏ của giây. Nhờ vậy mới có pháo hoa theo nhạc, những hàng pháo bắn đuổi nhau từ trái sang phải, hay hàng chục điểm nổ cùng lúc như một.
- Đồng bộ với thứ khác. Bàn điều khiển có thể nhận mã thời gian từ hệ thống âm thanh, nên pháo hoa khớp được với nhạc, đèn sân khấu, màn hình, thậm chí drone trong cùng một lễ khai mạc.
- Bắn nhiều điểm xa nhau cùng một kịch bản. Các thành phố lớn đêm giao thừa có thể bắn ở nhiều điểm cùng giờ, hay một màn trên sông chia ra nhiều sà lan trải dài, vẫn ăn khớp từng nhịp.
- Thiết kế và mô phỏng trước. Kịch bản soạn trên phần mềm, xem trước trên máy tính, rồi nạp thẳng vào bàn điều khiển. Sửa một đoạn chỉ mất vài phút thay vì vẽ lại sơ đồ châm tay.
Một đêm diễn diễn ra thế nào ở vị trí điều khiển
Hình dung một màn pháo hoa giao thừa. Từ chiều, bãi bắn đã được rào kín. Đội kỹ thuật hoàn tất phần lắp đặt, kiểm tra từng kênh, báo cáo kết quả về vị trí điều khiển. Người chỉ huy an toàn đi một vòng cuối, xác nhận không còn ai trong khu cấm.
Vài phút trước giờ bắn, người vận hành mở khoá bàn điều khiển. Tín hiệu mã thời gian từ hệ thống âm thanh đã sẵn sàng. Họ liên lạc với các tổ ở từng điểm bắn và với người theo dõi gió, theo dõi vùng trời. Khi đồng hồ chạm mốc, nhạc chạy, kịch bản chạy theo.
Trong suốt màn diễn, việc của người vận hành không phải là "bấm từng phát" mà là quan sát: nhìn trời, nhìn khói, nghe báo cáo, sẵn sàng tạm dừng. Kết thúc, họ khoá bàn, đối chiếu nhật ký, và đội kỹ thuật chỉ vào bãi khi được phép.
Ở Việt Nam: ai được bắn pháo hoa nổ
Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP (hiệu lực từ 11/01/2021), pháo hoa nổ tầm thấp và tầm cao chỉ được bắn bởi đơn vị được phép, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, vào những dịp như Tết Nguyên đán, các ngày lễ lớn hoặc sự kiện được cho phép. Người dân được dùng pháo hoa loại không gây tiếng nổ trong một số dịp, khi từ đủ 18 tuổi và mua từ đơn vị được phép. Quy định cụ thể có thể được điều chỉnh, nên khi có thắc mắc nên hỏi công an xã, phường nơi mình ở hoặc tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin pháp luật của Chính phủ.
Nói gọn: hệ thống điều khiển điện tử, bãi bắn, và toàn bộ việc bắn là của người được đào tạo trong đơn vị được cấp phép. Không có "phiên bản tự làm" nào cho chuyện này.
Lần sau xem pháo hoa, để ý gì
- Nhìn những hàng pháo nổ cùng lúc tuyệt đối, hoặc chạy đều như sóng — đó là dấu hiệu của điều khiển điện tử.
- Nếu màn diễn bỗng dừng giữa chừng rồi tiếp tục, có thể người vận hành vừa tạm dừng vì gió, vì có vật thể bay vào vùng trời, hay vì một lý do an toàn khác. Đó là hệ thống đang làm đúng việc của nó.
- Sau màn diễn, giữ khoảng cách với khu vực bắn, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức. Vỏ và mảnh pháo để đội kỹ thuật thu dọn.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa ngày nay có còn châm bằng tay không?
Các màn pháo hoa chuyên nghiệp hầu như đều dùng hệ thống điều khiển điện tử. Cách châm tay khiến người bắn phải đứng cạnh pháo, kém chính xác và khó phối hợp nhiều điểm, nên đã được thay thế dần từ cuối thế kỷ 20.
Hệ thống bắn pháo hoa điện tử gồm những bộ phận nào?
Ở mức khái niệm gồm bàn điều khiển chứa kịch bản, đường truyền bằng cáp hoặc sóng vô tuyến, các mô-đun bắn đặt gần giàn pháo, và ngòi điện gắn trên từng quả. Việc lắp đặt và vận hành chỉ do người được đào tạo trong đơn vị được cấp phép thực hiện.
Bắn pháo hoa bằng điện tử an toàn hơn ở điểm nào?
Người vận hành đứng xa khu vực nguy hiểm, mọi kênh được kiểm tra trước từ xa, bàn điều khiển có khoá nhiều tầng và nút dừng khẩn cấp. Hệ thống còn ghi lại kênh nào chưa bắn để xử lý quả chưa nổ sau màn diễn.
Thấy quả pháo hoa chưa nổ rơi ngoài đường thì làm gì?
Không nhặt, không đá, không mang về. Giữ khoảng cách, nhắc người xung quanh tránh xa, và báo cho ban tổ chức hoặc công an xã, phường để người có chuyên môn xử lý.
Người dân có được tự bắn pháo hoa nổ không?
Không. Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP, pháo hoa nổ chỉ do đơn vị được phép bắn theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Người dân chỉ được dùng pháo hoa loại không gây tiếng nổ trong một số dịp, khi từ đủ 18 tuổi và mua từ đơn vị được phép.