Biên đạo cho hàng nghìn người không giống dạy một nhóm múa phóng to. Người biên đạo chia đội hình thành các khối nhỏ có người phụ trách riêng, quy mọi động tác về số nhịp đếm, đánh dấu tọa độ trên mặt sân cho từng người, và dùng tín hiệu nhìn thấy được (đèn, cờ, bảng số) bên cạnh âm nhạc. Lý do là trên một sân vận động, âm thanh đến tai người đứng xa chậm hơn đáng kể, nên chỉ nghe nhạc thôi thì đội hình sẽ lệch nhịp.
Bài toán: một người không thể chỉ huy nghìn người
Một biên đạo đứng trước 30 vũ công có thể nhìn từng người, sửa từng tay. Với 1.000 người trải trên mặt sân rộng hơn 7.000 m², điều đó bất khả. Người đứng góc sân xa không nghe rõ tiếng biên đạo, không nhìn rõ ai làm mẫu, và không biết mình đang sai vì không thấy hình tổng thể.
Vì vậy biên đạo đội hình lớn là nghề tổ chức thông tin: làm sao để mỗi người, ở bất kỳ góc nào, luôn biết ba điều: mình đứng ở đâu, mình làm gì, và làm vào lúc nào.
Chia khối: cây phả hệ của đội hình
Đội hình lớn được tổ chức như một cái cây nhiều tầng:
| Tầng | Quy mô thường gặp | Việc chính |
|---|---|---|
| Tổng đạo diễn, biên đạo chính | Cả màn | Thiết kế hình, động tác, kịch bản theo nhịp |
| Trợ lý biên đạo khối | Một khối, vài trăm người | Dạy động tác, giữ hình của khối, nối với các khối khác |
| Trưởng nhóm | Mười đến vài chục người | Điểm danh, nhắc vị trí, làm mẫu, báo lên khi có người thiếu |
| Người diễn | Một vị trí | Nhớ tọa độ, động tác và số nhịp của mình |
Chia khối thường theo đơn vị có sẵn: một trường, một lớp, một câu lạc bộ. Người đã quen nhau, quen người phụ trách thì tập nhanh hơn. Mỗi khối thường có màu trang phục hoặc đạo cụ riêng trong một số đoạn, nên khi nhìn từ trên cao, người biên đạo thấy ngay khối nào đang lệch.
Đếm nhịp: ngôn ngữ chung của cả sân
Với đội hình đông, động tác không được dạy theo cảm xúc âm nhạc mà theo số nhịp. Cách phổ biến là đếm theo cụm tám nhịp, giống lối đếm quen thuộc trong múa và thể dục nhịp điệu. Mỗi đoạn nhạc được chia thành các câu tám nhịp, đánh số: câu 1, câu 2, câu 3...
Từ đó, mọi thông tin đều quy về hai con số. "Câu 12, nhịp 5: giơ quạt." "Từ câu 14 nhịp 1 đến câu 15 nhịp 8: đi tới vị trí B." Người biên đạo soạn một bảng đếm cho cả màn, rồi tách thành bảng riêng cho từng khối, có khi cho từng vị trí.
Đếm nhịp có lợi lớn: người diễn có thể tập ở nhà, ở trường mà không cần nhạc thật, chỉ cần một người đếm. Khi ghép lại trên sân, mọi khối nói cùng một ngôn ngữ.
Tọa độ trên mặt sân
Mỗi người được giao một tọa độ, thường dạng chữ và số như trên bàn cờ: hàng G, cột 23. Trên mặt sân, các đường lưới hoặc các chấm nhỏ được đánh dấu bằng băng dính, sơn tạm hoặc đinh ghim màu, đủ để người diễn thấy khi cúi xuống nhưng khán giả trên khán đài không nhận ra.
Một đội hình chuyển qua nhiều hình sẽ có nhiều bộ tọa độ. Người diễn nhớ theo chuỗi: "Hình 1 ở G23, hình 2 ở K17, hình 3 ở G23". Để giảm tải trí nhớ, người dựng cố cho mỗi người quay về những vị trí đã đứng trước đó, hoặc đi theo những đường dễ nhớ như "tiến thẳng tám bước".
Các màn lớn thường cho tập ở một bãi khác trước, nơi người ta vẽ lại mặt sân theo đúng kích thước thật. Khi lên sân vận động, chỉ cần quen với ánh đèn và khán đài.
Vì sao không thể chỉ nghe nhạc
Âm thanh đi trong không khí khoảng 340 m mỗi giây. Nghe thì nhanh, nhưng với đội hình lớn lại là vấn đề thật.
Lấy một bản nhạc nhịp vừa, 120 nhịp mỗi phút: mỗi nhịp dài nửa giây. Trong nửa giây đó, âm thanh chỉ đi được khoảng 170 m. Người đứng cách loa 100 m nghe nhạc trễ khoảng 0,3 giây, tức hơn nửa nhịp so với người đứng sát loa. Nếu ai cũng làm theo tiếng nhạc mình nghe, khán đài sẽ thấy đội hình như gợn sóng lệch: phía gần loa giơ tay trước, phía xa giơ sau.
Các cách giải thường dùng:
- Nhiều loa rải đều quanh sân, mỗi loa được chỉnh độ trễ để tiếng đến các vùng gần như cùng lúc. Đây là việc của đội âm thanh, nhưng biên đạo phải biết để không đứng sai chỗ khi kiểm tra.
- Tai nghe cho người chủ chốt. Trưởng nhóm, người đứng đầu hàng nghe tiếng đếm trực tiếp qua tai nghe, cả khối nhìn theo họ.
- Tín hiệu bằng hình. Đèn nháy, bảng số đếm ngược, người cầm cờ ở mép sân. Ánh sáng đến mắt gần như tức thì nên đồng bộ hơn âm thanh.
- Nhớ thuộc lòng số nhịp. Người diễn tập đến mức tự đếm trong đầu, nhạc chỉ còn là nền để kiểm tra.
Hiện tượng này cũng giải thích vì sao ngồi khán đài đôi khi thấy đội hình "đúng nhịp" với mắt nhưng "lệch" với tai: mắt nhận ánh sáng tức thì, tai nhận tiếng loa chậm hơn một chút tuỳ chỗ ngồi.
Tín hiệu: bắt đầu, chuyển, và dừng khẩn
Ngoài nhịp đếm, đội hình lớn cần một hệ tín hiệu rõ ràng mà ai cũng hiểu:
- Tín hiệu vào sân. Cho biết khối nào bắt đầu di chuyển từ lối vào. Vào sân là đoạn nguy hiểm vì hàng trăm người cùng chen qua vài cửa hẹp.
- Tín hiệu chuyển hình. Thường gắn với một câu nhạc cụ thể, kèm đèn hoặc cờ để chắc chắn.
- Tín hiệu giữ hình. Khi phần khác của buổi lễ bị chậm (ví dụ ngọn đuốc vào sân trễ), đội hình phải biết đứng chờ mà không vỡ.
- Tín hiệu dừng khẩn. Có người ngất, trời đổ mưa to, sự cố kỹ thuật: cả khối dừng, đứng yên tại chỗ, chờ hướng dẫn. Tín hiệu này phải được tập như mọi động tác khác.
Tập theo tầng: từ vài người đến cả sân
Một màn đồng diễn lớn thường được tập theo trình tự:
- Tập động tác theo nhóm nhỏ, chưa có đội hình.
- Tập đội hình từng khối ở sân trường, nhà thi đấu.
- Ghép vài khối ở bãi tập có mặt sân vẽ lại.
- Ghép toàn bộ trên sân thật, chưa trang phục.
- Tổng duyệt có trang phục, ánh sáng, âm thanh, đúng giờ diễn.
Mỗi tầng sinh ra lỗi riêng. Ở tầng khối, lỗi là động tác chưa đều. Ở tầng ghép, lỗi là hai khối giành nhau một lối đi, hoặc khối này về hình chậm hơn khối kia. Ở tầng tổng duyệt, lỗi là ánh đèn làm chói mắt, trang phục vướng, đạo cụ nặng hơn khi cầm lâu.
Người biên đạo giỏi còn chuẩn bị cho việc thiếu người. Ngày diễn luôn có người ốm, người lạc. Đội hình tốt chịu được thiếu vài vị trí mà không thấy lỗ hổng, và có người dự bị biết nhiều vị trí khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: mang về cho một màn nhỏ
Ngay cả với 50 đến 200 người ở trường học hay cơ quan, cách làm của đội hình nghìn người vẫn dùng được:
- Chia thành nhóm 8 đến 12 người, mỗi nhóm một trưởng nhóm.
- Viết kịch bản theo câu tám nhịp, phát cho trưởng nhóm.
- Đánh dấu vị trí trên sân bằng phấn hoặc băng dính màu, mỗi người một dấu.
- Dùng một tín hiệu nhìn thấy được (người giơ cờ, đèn bấm) cho các lần chuyển hình, đừng chỉ dựa vào nhạc.
- Tập trước tín hiệu dừng khẩn và đường ra khỏi sân.
Khi xem lễ khai mạc trên truyền hình, thử để ý những người mặc đồ khác màu đứng rải rác ở mép đội hình hoặc mép sân. Nhiều khi đó chính là trưởng nhóm hay người ra tín hiệu, những người giữ cho nghìn người chuyển động như một.
Câu hỏi thường gặp
Biên đạo đồng diễn hàng nghìn người làm thế nào?
Người biên đạo chia đội hình thành các khối và nhóm nhỏ có người phụ trách, quy mọi động tác về số nhịp đếm, giao cho mỗi người một tọa độ trên mặt sân, và dùng tín hiệu nhìn thấy được như đèn, cờ bên cạnh âm nhạc.
Đếm nhịp tám là gì?
Là cách chia nhạc thành các câu tám nhịp và đánh số, quen thuộc trong múa và thể dục nhịp điệu. Mọi động tác được ghi theo câu và nhịp, nên người diễn có thể tập mà không cần nhạc, chỉ cần người đếm.
Vì sao đồng diễn trên sân vận động dễ lệch nhịp?
Âm thanh đi khoảng 340 m mỗi giây, nên người đứng cách loa 100 m nghe nhạc chậm khoảng 0,3 giây, hơn nửa nhịp ở bản nhạc nhịp vừa. Ai cũng làm theo tiếng mình nghe thì đội hình sẽ lệch, nên cần loa rải đều, tai nghe và tín hiệu bằng ánh sáng.
Người đồng diễn biết chỗ đứng bằng cách nào?
Mỗi người được giao một tọa độ dạng chữ và số, trên mặt sân có dấu nhỏ bằng băng dính, sơn tạm hoặc đinh ghim màu. Đội hình chuyển nhiều hình thì mỗi người nhớ một chuỗi tọa độ theo thứ tự.
Đồng diễn lớn thường tập theo những bước nào?
Thường từ tập động tác theo nhóm nhỏ, tập đội hình từng khối, ghép vài khối ở bãi tập có mặt sân vẽ lại, ghép toàn bộ trên sân thật, rồi tổng duyệt có trang phục, ánh sáng và âm thanh đúng giờ diễn.
