Hình học đội hình đồng diễn: lưới, vòng tròn, xoắn ốc nhìn từ trên cao

Mọi màn đồng diễn lớn đều dựng trên vài hình học căn bản: lưới ô vuông, hàng thẳng, vòng tròn, tia toả từ tâm và đường xoắn ốc. Mỗi hình gợi một cảm giác khác nhau khi nhìn từ trên cao, và mỗi hình có cái khó riêng khi hàng trăm người phải giữ đúng nó. Hiểu mấy hình này, người xem nhận ra ngay khung xương của bất kỳ màn đồng diễn nào, còn người dựng thì biết hình nào hợp với khoảnh khắc nào.

Lưới: điểm xuất phát của mọi đội hình

Lưới là đội hình người đứng thành hàng ngang và hàng dọc cách đều nhau, như các ô trên giấy kẻ. Hầu hết màn đồng diễn mở đầu hoặc kết thúc bằng lưới, vì đây là hình dễ giữ nhất: mỗi người chỉ cần nhìn người bên cạnh và người phía trước.

Nhìn từ trên cao, lưới gợi cảm giác trật tự, đông đảo, chắc chắn. Nó cũng là "tấm toan trắng": khi cả lưới cùng đổi màu áo hay giơ đạo cụ, mặt sân biến thành một mảng màu phẳng.

Lưới thẳng và lưới so le

Có hai kiểu lưới. Lưới thẳng đặt người hàng sau đứng ngay sau người hàng trước. Lưới so le (còn gọi là xếp kiểu bàn cờ hay kiểu viên gạch) đặt người hàng sau vào khe giữa hai người hàng trước. Lưới so le có hai lợi ích rõ:

• Từ khán đài, không ai che ai, nên mảng màu kín hơn, ít lỗ hổng.
• Khi chuyển đội hình, hai lưới so le có thể đi xuyên qua nhau: hàng này tiến lên đúng vào khe của hàng kia mà không va chạm. Đây là cách chuyển đổi gọn nhất, khán giả nhìn như hai tấm lược cài vào nhau.

Hàng thẳng và đường chéo: dẫn mắt người xem

Một hàng người dài chạy ngang sân như nét bút. Hàng thẳng song song với khán đài chính cho cảm giác tĩnh, nghiêm. Đường chéo thì ngược lại, luôn gợi chuyển động, như thể đội hình đang lao về phía trước.

Người dựng hay dùng đường chéo để dẫn mắt: từ góc sân vào giữa sân, nơi sắp có điểm nhấn như đài lửa, sân khấu hay một nhân vật chính. Khi hàng chục đường chéo cùng hội tụ về một điểm, mắt khán giả bị kéo về đó mà không cần ai chỉ.

Vòng tròn: hình của sự quây quần

Vòng tròn là hình mạnh nhất trong đồng diễn. Nó không có đầu, không có cuối, không ai đứng trên ai, nên gợi đoàn kết, sum họp. Vòng tròn đồng tâm, nhiều vòng lồng nhau, gợi gợn sóng trên mặt nước, gợi bông hoa, gợi mặt trời.

Hiệu ứng vòng xoay ngược chiều

Một hiệu ứng rất được ưa chuộng: các vòng đồng tâm cùng đi vòng, vòng trong theo chiều kim đồng hồ, vòng ngoài ngược chiều. Từ trên cao trông như một bánh răng hoặc một kính vạn hoa đang xoay. Động tác của từng người chỉ là đi bộ đều, nhưng hiệu ứng tổng thể rất mê hoặc.

Cái khó của vòng tròn

Giữ vòng tròn tròn là việc khó hơn người ta tưởng. Người ở vòng ngoài phải đi quãng đường dài hơn người vòng trong trong cùng một khoảng thời gian, nên bước dài hơn hoặc nhanh hơn. Nếu ai cũng bước như nhau, vòng ngoài sẽ tụt lại và hình méo thành hình trứng. Người dựng phải tính trước độ dài bước cho từng vòng. Một cách khác là chấp nhận cho mỗi vòng xoay với tốc độ riêng, vòng ngoài quay chậm hơn, miễn là các vòng không cần thẳng hàng với nhau.

Ngoài ra, vòng tròn nhìn từ khán đài thấp sẽ thành hình bầu dục. Vấn đề này bàn kỹ ở bài về xếp hình bằng người trong cùng danh mục.

Tia toả và ngôi sao: từ tâm ra ngoài

Tia toả là những hàng người xuất phát từ tâm sân chạy ra các hướng, như nan hoa bánh xe hoặc tia nắng. Kết hợp với vòng tròn, tia toả tạo hình mặt trời, bông hoa nhiều cánh, bánh xe.

Hiệu ứng hay nhất của tia toả là "nở": cả đội hình dồn chặt ở giữa sân, rồi theo nhạc toả ra đồng loạt theo các tia, giống một bông hoa nở hoặc pháo hoa bung trên mặt đất. Ngược lại là "thu": tất cả rút về tâm, thường dùng ngay trước khoảnh khắc quan trọng để dọn chỗ cho một điểm nhấn.

Ngôi sao năm cánh, sáu cánh hay tám cánh đều dựng từ tia toả nối các đầu mút. Cánh nhọn đòi hỏi người đứng đầu cánh phải rất chính xác, sai một bước là cánh tù đi.

Xoắn ốc: hình của chuyển động

Xoắn ốc là đường cong cuộn dần vào tâm hoặc nở dần ra ngoài. Đây là hình khó dựng nhất trong năm hình căn bản, nhưng cũng đẹp nhất khi chuyển động. Một đoàn người đi theo đường xoắn ốc vào tâm trông như nước xoáy, như vỏ ốc, như dải ngân hà.

Xoắn ốc có hai kiểu thường gặp. Xoắn ốc đều, các vòng cách nhau đều (giống cuộn dây), dễ dựng hơn vì có thể đánh dấu sẵn trên sân. Xoắn ốc nở, các vòng càng ra ngoài càng thưa (giống vỏ ốc, xoáy thiên hà), đẹp hơn nhưng khó giữ khoảng cách.

Vì người đi đầu xoắn ốc phải đi một đường cong liên tục mà không có điểm mốc rõ, các màn lớn thường đánh dấu sẵn đường đi trên mặt sân, hoặc đặt người dẫn hướng ở vài điểm then chốt.

Tóm lại năm hình căn bản trong một bảng:

Chuyển đội hình: phần khó nhất mà ít người để ý

Đứng yên thành hình là phần dễ. Khó là đi từ hình này sang hình kia trong vài nhịp nhạc mà không va nhau, không ai lạc chỗ, và quãng chuyển đó cũng phải đẹp.

Người dựng giải bài toán chuyển đội hình theo vài nguyên tắc:

1. Đường ngắn nhất, không cắt nhau. Mỗi người được gán một vị trí mới gần vị trí cũ nhất có thể, và đường đi của hai người không được cắt nhau. Nếu bắt buộc cắt, phải cho một bên đi trước một nhịp.
2. Cùng về đích một lúc. Người có quãng đường dài đi bước dài hoặc xuất phát sớm, để cả đội hình "chốt" hình cùng một nhịp nhạc.
3. Biến quãng chuyển thành hiệu ứng. Thay vì đi lộn xộn, cho đội hình chuyển theo sóng, theo vòng xoay, theo đường xoắn. Khán giả thấy một màn biểu diễn chứ không thấy người ta đổi chỗ.
4. Chừa thời gian đệm. Thường để dư vài nhịp so với lúc tập, vì ngày diễn thật có hồi hộp, có ánh đèn, có tiếng ồn khán đài.

Ngày nay nhiều đội dàn dựng dùng phần mềm vẽ đội hình để mô phỏng đường đi của từng người trước khi tập, nhưng nguyên tắc vẫn là những điều trên.

Sóng người: hình học trong thời gian

Ngoài hình học trong không gian, đồng diễn còn có hình học trong thời gian. Cách phổ biến nhất là cho các hàng làm cùng một động tác nhưng lần lượt, mỗi hàng chậm hơn hàng trước một khoảng nhỏ, chẳng hạn nửa nhịp. Từ trên cao, chuyển động lan qua đội hình như sóng. Nếu bắt đầu từ tâm, sóng lan ra thành vòng như ném hòn đá xuống ao. Nếu bắt đầu từ một góc, sóng quét chéo qua sân.

Trong âm nhạc, kiểu lần lượt này giống lối hát đuổi: cùng một giai điệu nhưng các bè vào trễ nhau. Đồng diễn mượn đúng ý đó cho chuyển động.

Góc nhìn hôm nay: thử nhận ra hình học khi xem

Lần tới xem một lễ khai mạc hay một màn đồng diễn trên truyền hình, thử làm một việc nhỏ: mỗi khi đội hình dừng lại, gọi tên hình học bên dưới nó. Bông sen thực ra là vòng tròn cộng tia toả. Lá cờ tung bay là lưới cộng sóng. Con rồng uốn lượn là một hàng dài đi theo đường cong chữ S. Chỉ sau một vài lần, bạn sẽ thấy hầu hết các hình phức tạp đều ghép từ năm hình căn bản.

Với thầy cô, cán bộ đoàn đội phải dựng một màn nhỏ cho trường, bài học rút ra là: bắt đầu bằng lưới so le, thêm một vòng tròn, thêm một hiệu ứng sóng. Ba thứ đó đã đủ đẹp với vài chục người. Xoắn ốc và ngôi sao nên để dành khi đội hình đông và có thời gian tập dài.

Muốn xem các ví dụ kinh điển, có thể tìm các cảnh quay từ trên cao trong phim ca nhạc thập niên 1930 của Busby Berkeley, hoặc xem lại lễ khai mạc Olympic trên kênh olympics.com, chú ý những đoạn máy quay đặt thẳng đứng trên sân.