Đồng diễn là hình thức biểu diễn trong đó hàng trăm, có khi hàng nghìn người làm cùng một động tác hoặc cùng một chuỗi động tác theo nhạc, để cả khối người tạo thành một hình ảnh mà từng người riêng lẻ không làm được. Người xem không nhìn từng diễn viên, mà nhìn bức tranh do cả đội hình vẽ ra trên sân. Vì thế đồng diễn hay xuất hiện ở lễ khai mạc đại hội thể thao, lễ hội lớn, nơi có khán đài cao và máy quay nhìn từ trên xuống.
Đồng diễn khác múa tập thể và biểu diễn nhóm ở đâu
Một nhóm nhảy năm người trên sân khấu cũng làm động tác đồng đều, nhưng khán giả vẫn nhìn từng người: gương mặt, phong cách, kỹ thuật riêng. Đồng diễn thì ngược lại. Khi số người đủ lớn, từng cá nhân chìm đi, chỉ còn lại đường nét, mảng màu, nhịp chuyển động của cả khối. Mỗi người giống như một điểm ảnh trên màn hình: tự nó không có nghĩa, ghép lại mới thành hình.
Có thể phân biệt ba lớp:
- Biểu diễn nhóm: vài người đến vài chục người, khán giả còn đọc được từng người.
- Múa tập thể: đông hơn, nhưng vẫn lấy động tác múa làm trung tâm, xem từ ngang tầm mắt vẫn trọn vẹn.
- Đồng diễn đội hình: lấy hình khối làm trung tâm. Động tác thường đơn giản hơn múa, nhưng phải tuyệt đối đều, và chỉ trọn nghĩa khi nhìn từ trên cao.
Điểm mấu chốt là câu cuối. Một màn đồng diễn hay nhìn từ hàng ghế đầu có khi rất bình thường: chỉ thấy lưng người, tay giơ lên hạ xuống. Lên tầng khán đài thứ hai mới thấy bông hoa nở, con sóng chạy, vòng tròn xoay. Người dàn dựng đồng diễn luôn thiết kế cho một góc nhìn cụ thể, thường là khán đài chính và máy quay đặt cao.
Gốc gác: từ sân tập thể dục đến sân vận động
Đồng diễn đông người hiện đại mọc lên từ phong trào thể dục thế kỷ 19 ở châu Âu. Ở Đức, Friedrich Ludwig Jahn mở sân tập thể dục ngoài trời ở Hasenheide (Berlin) năm 1811, khởi đầu phong trào Turnen với những buổi tập đông người. Ở Praha, hội thể dục Sokol do Miroslav Tyrš lập năm 1862 tổ chức các đại hội gọi là slet, lần đầu năm 1882, nơi hàng nghìn hội viên cùng tập những bài thể dục giống hệt nhau trên một bãi rộng. Ở Thụy Điển, hệ thể dục của Pehr Henrik Ling cũng đề cao tập đều theo nhóm.
Ý tưởng chung của các phong trào ấy là thể dục cho số đông chứ không chỉ cho vận động viên. Cảnh hàng nghìn người cùng tập trên một bãi lớn tự nó đã đẹp, và dần trở thành một phần biểu diễn. Sang thế kỷ 20, hình thức này đi vào lễ khai mạc đại hội thể thao, vào ngày hội trường học, và vào điện ảnh.
Trên màn ảnh, Busby Berkeley, người dàn dựng các cảnh ca múa ở Hollywood những năm 1930 nổi tiếng với các cảnh quay thẳng từ trên xuống trong phim ca nhạc như 42nd Street và Footlight Parade (cùng năm 1933): hàng chục vũ công nằm, ngồi, xoay quanh tâm thành những hoa văn như kính vạn hoa. Đó là bài học còn nguyên giá trị: đồng diễn là nghệ thuật của góc nhìn từ trên.
Ngày nay, Liên đoàn Thể dục dụng cụ quốc tế (FIG) vẫn tổ chức World Gymnaestrada, một đại hội thể dục không thi đấu, không xếp hạng, lần đầu năm 1953 ở Rotterdam (Hà Lan), khoảng bốn năm một lần. Các đoàn đến chỉ để biểu diễn thể dục tập thể cho nhau xem. Đây là hậu duệ trực tiếp nhất của những buổi tập đông người thế kỷ 19.
Năm thành phần làm nên một màn đồng diễn
| Thành phần | Vai trò | Người xem nhận ra ở đâu |
|---|---|---|
| Số người | Quyết định độ "phân giải" của hình: càng đông, hình càng mịn, đường cong càng tròn | Đường viền của hình có răng cưa hay mượt |
| Trang phục | Tạo mảng màu; nhiều màn dùng trang phục hai mặt hoặc vạt áo lật để đổi màu tức thì | Cả khối đổi màu trong một nhịp |
| Đạo cụ | Kéo dài đường nét của cơ thể: cờ hoa, quạt, nón, dải lụa, gậy, vòng, đèn cầm tay | Hình to hơn, rõ hơn khi nhìn xa |
| Âm nhạc | Giữ nhịp chung và tạo cảm xúc; nhạc đồng diễn thường có phách rõ, câu nhạc vuông vắn | Cao trào của hình trùng với cao trào của nhạc |
| Mặt sân | Là khung tranh; có dấu đánh trên sân để mỗi người biết chỗ đứng | Hình cân giữa sân, đúng hướng khán đài chính |
Ánh sáng là thành phần thứ sáu khi diễn buổi tối. Nhiều màn đồng diễn gần đây giảm số người nhưng phát cho mỗi người một đạo cụ phát sáng, để ánh sáng làm thay việc mà trước kia phải dùng thêm hàng trăm người.
Đồng diễn hay ở chỗ nào
Có ba khoảnh khắc khiến khán đài ồ lên, và người dàn dựng cố ý tạo ra chúng.
Khoảnh khắc hình hiện ra
Hàng trăm người chạy tán loạn trên sân, rồi trong vài nhịp nhạc tất cả dừng lại đúng chỗ và một hình hiện ra: ngôi sao, bông sen, vòng tròn lớn. Sự hỗn độn ngay trước đó làm cho trật tự sau đó đẹp hơn. Đây là mẹo cũ nhất của đồng diễn.
Khoảnh khắc đổi màu
Cả khối người lật vạt áo, mở quạt hoặc giơ tấm vải cùng một lúc, và mặt sân đổi màu trong chưa tới một giây. Người xem thấy như có ai bấm công tắc.
Khoảnh khắc sóng chạy
Khi từng hàng làm cùng một động tác nhưng hàng sau chậm hơn hàng trước một chút, chuyển động lan qua đội hình như sóng trên mặt nước. Động tác của mỗi người rất đơn giản, nhưng hiệu ứng tổng thể thì không ai làm một mình được.
Những kiểu đồng diễn thường gặp
- Đồng diễn thể dục: bài thể dục nhịp điệu, aerobic, thể dục với vòng, gậy, bóng. Phổ biến nhất ở đại hội thể thao trường học. Xem bài riêng về đồng diễn thể dục ở Việt Nam trong danh mục này.
- Đồng diễn võ thuật: động tác dứt khoát, tiếng hô chung, dễ đọc từ xa.
- Đồng diễn trống: hình ảnh và âm thanh cùng lúc, khó nhất về đồng bộ.
- Đồng diễn với đạo cụ truyền thống: quạt, nón, dải lụa, đèn; ở Việt Nam hay đi cùng áo dài.
- Xếp hình biểu tượng: người đứng yên thành chữ, hình, biểu trưng; phần chuyển động ít, phần hình là chính.
- Thẻ lật khán đài: người diễn chính là khán giả, mỗi ghế một tấm thẻ màu.
Mỗi kiểu có bài toán riêng. Võ cần độ dứt khoát, trống cần đồng bộ âm thanh qua khoảng cách lớn, đạo cụ cần tính độ to để còn nhìn thấy từ khán đài.
Vì sao lễ khai mạc gần như luôn có đồng diễn
Lễ khai mạc diễn trên một mặt sân rộng cỡ sân bóng, khán giả ngồi xa hàng chục mét. Một ca sĩ đứng giữa sân chỉ là một chấm nhỏ; màn hình lớn giúp được phần nào nhưng người ngồi khán đài vẫn muốn thấy thứ gì đó lấp đầy mặt sân. Đồng diễn là cách lấp đầy rẻ nhất về thiết bị và giàu cảm xúc nhất: người diễn thường là học sinh, sinh viên, người dân địa phương, nên khán giả xem cũng là xem con em, hàng xóm của mình.
Đồng diễn còn hợp với truyền hình. Máy quay đặt trên cao chụp trọn hình, cắt xen với cận cảnh vài gương mặt tươi cười. Người xem ở nhà vừa thấy bức tranh lớn vừa thấy con người cụ thể bên trong nó.
Tuy vậy, các lễ khai mạc lớn gần đây có xu hướng dùng ít đồng diễn hình khối hơn, thêm trình chiếu, ánh sáng, drone. Lễ khai mạc Olympic London 2012 của đạo diễn Danny Boyle chẳng hạn, đông người diễn nhưng thiên về kể chuyện, ít xếp hình. Đồng diễn vì vậy không còn là cách duy nhất, mà là một lựa chọn trong bảng màu của đạo diễn.
Góc nhìn hôm nay: xem đồng diễn thế nào cho đã mắt
Nếu có dịp xem tận nơi một lễ khai mạc hay một ngày hội có đồng diễn, vài mẹo nhỏ giúp xem hay hơn:
- Chọn chỗ ngồi cao, gần giữa khán đài chính. Hình được thiết kế cho hướng này. Ngồi khán đài sau cầu môn thường thấy hình bị lệch hoặc ngược.
- Nhìn cả sân, đừng nhìn người quen. Ai có con em đang diễn sẽ muốn tìm con mình, nhưng thử dành ít nhất một lượt nhìn bao quát để thấy hình chuyển.
- Để ý khoảnh khắc chuyển đội hình. Phần đẹp nhất thường không phải hình đứng yên mà là vài giây hình này tan ra thành hình khác.
- Nghe nhạc để đoán cao trào. Câu nhạc lên cao, trống dồn, thường là lúc hình hoàn chỉnh hoặc đổi màu.
- Xem lại trên truyền hình. Máy quay trên cao thấy được những chi tiết khán đài không thấy, nhất là hình tròn, hình xoắn.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể xem lại các lễ khai mạc đại hội thể thao trên kênh chính thức của Olympic (olympics.com), xem tư liệu World Gymnaestrada của FIG, hoặc xem các cảnh quay từ trên cao trong phim ca nhạc thập niên 1930 của Busby Berkeley để thấy ngôn ngữ đội hình đã hình thành sớm thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đồng diễn là gì?
Đồng diễn là màn biểu diễn trong đó rất nhiều người làm cùng động tác theo nhạc để cả đội hình tạo thành một hình ảnh chung. Người xem không chú ý từng diễn viên mà nhìn hình khối, màu sắc và chuyển động của cả khối người, giống như từng điểm ảnh ghép thành bức tranh.
Đồng diễn khác múa tập thể thế nào?
Múa tập thể vẫn lấy động tác múa làm trung tâm và xem từ ngang tầm mắt vẫn trọn vẹn. Đồng diễn lấy hình khối làm trung tâm, động tác thường đơn giản hơn nhưng phải tuyệt đối đều, và chỉ thấy hết khi nhìn từ trên cao như khán đài hoặc máy quay đặt cao.
Đồng diễn có từ bao giờ?
Hình thức đồng diễn đông người hiện đại bắt nguồn từ phong trào thể dục thế kỷ 19 ở châu Âu, như phong trào Turnen ở Đức từ năm 1811 và các đại hội slet của hội Sokol ở Praha, lần đầu năm 1882. Sang thế kỷ 20, nó đi vào lễ khai mạc đại hội thể thao và lễ hội.
Vì sao xem đồng diễn phải ngồi trên cao?
Vì hình được vẽ trên mặt sân phẳng. Nhìn từ thấp, hình bị ép dẹt và che khuất, chỉ thấy lưng người. Càng lên cao, góc nhìn càng gần thẳng đứng, hình càng đúng tỉ lệ và rõ đường nét.
World Gymnaestrada là gì?
World Gymnaestrada là đại hội thể dục tập thể do Liên đoàn Thể dục dụng cụ quốc tế tổ chức, lần đầu năm 1953 ở Rotterdam. Điểm đặc biệt là không thi đấu, không xếp hạng: các đoàn đến để biểu diễn thể dục đồng diễn cho nhau xem.
