Bonfire Night — "Đêm Lửa Trại" — là đêm 5/11 hằng năm ở Anh, khi người ta đốt lửa trại lớn và bắn pháo hoa để nhớ lại việc một âm mưu cho nổ toà nhà Nghị viện ở London bị phát hiện vào đêm 4 rạng sáng 5/11/1605. Đêm ấy, người London đốt lửa mừng nhà vua thoát nạn; hơn bốn thế kỷ sau, lửa trại và pháo hoa vẫn là tục lệ của mùa thu nước Anh. Ngày nay, phần lớn người Anh đi xem các màn pháo hoa có tổ chức ở công viên, trường học, câu lạc bộ, ăn kẹo bơ cháy, khoai nướng và đứng sưởi bên đống lửa.
Năm 1605: chuyện gì đã xảy ra
Đầu thế kỷ 17, một nhóm người âm mưu cho nổ tung toà nhà Thượng viện ở Westminster đúng vào ngày khai mạc kỳ họp Nghị viện, khi vua James I có mặt. Họ đã chuyển được nhiều thùng thuốc súng vào một căn hầm ngay dưới toà nhà. Đêm 4 rạng sáng 5/11/1605, người canh giữ số thuốc súng ấy — Guy Fawkes — bị bắt ngay tại chỗ. Âm mưu tan vỡ, những người liên quan bị xét xử.
Sử sách gọi đây là "Âm mưu Thuốc súng" (Gunpowder Plot). Bài này chỉ kể ở mức nguồn gốc của một đêm lễ; ai muốn tìm hiểu chi tiết lịch sử có thể đọc tư liệu của Nghị viện Anh và Lưu trữ Quốc gia Anh.
Ngay tối 5/11/1605, người dân London đốt lửa trại mừng nhà vua an toàn. Đầu năm 1606, một đạo luật quy định ngày 5/11 hằng năm là ngày tưởng nhớ. Đạo luật ấy được bãi bỏ năm 1859, nhưng thói quen đốt lửa đêm 5/11 thì đã ăn sâu vào đời sống, không cần luật nữa.
"Remember, remember the fifth of November"
Trẻ em Anh thuộc lòng một bài vè mở đầu bằng câu "Remember, remember the fifth of November" — "Hãy nhớ, hãy nhớ ngày năm tháng Mười một". Bài vè có từ khoảng thế kỷ 18–19 và còn nhiều dị bản; người ta thường chỉ đọc vài câu đầu.
Đêm 5/11 còn có những cái tên khác: Guy Fawkes Night, Fireworks Night. Chữ "guy" trong tiếng Anh — ngày nay nghĩa là "anh chàng", "gã" — được cho là bắt nguồn từ chính tên Guy Fawkes: hình nộm làm bằng quần áo cũ nhồi rơm, gọi là "guy", được đặt lên đỉnh đống lửa để đốt. Từ chỗ chỉ hình nộm ăn mặc kỳ quặc, chữ này dần chuyển nghĩa thành "người đàn ông" nói chung, nhất là trong tiếng Anh – Mỹ.
Ngày xưa, trẻ con mang hình nộm "guy" ra phố, xin tiền người qua đường với câu "a penny for the guy" — "một xu cho hình nộm". Tục này nay hiếm gặp.
Một đêm Bonfire Night hôm nay
Đầu tháng 11 ở Anh trời tối sớm, lạnh và ẩm — chính vì thế một đống lửa lớn ngoài trời trở nên rất được chờ đợi. Một đêm điển hình:
| Thời điểm | Chuyện gì diễn ra |
|---|---|
| Cuối tuần gần 5/11 | Nhiều nơi tổ chức vào thứ Bảy gần nhất để cả nhà đi được; đêm 5/11 vẫn là đêm chính |
| Khoảng 17:00 – 18:00 | Trời đã tối; công viên, sân trường mở cổng, quầy đồ ăn nóng hoạt động |
| Khoảng 18:30 – 19:00 | Đốt đống lửa lớn, có nơi rước đuốc vào bãi |
| Khoảng 19:00 – 20:00 | Màn pháo hoa có tổ chức, thường 15–20 phút |
| Sau đó | Người ta đứng quanh đống lửa đang tàn, uống đồ nóng rồi về |
Anh chậm hơn giờ Việt Nam 7 tiếng vào tháng 11 (khi đã hết giờ mùa hè). Pháo hoa lúc 19:00 ở London là khoảng 2:00 sáng 6/11 giờ Việt Nam.
Món ăn của đêm lửa trại
- Kẹo bơ cháy (bonfire toffee): kẹo đường mật mía màu sẫm, cứng giòn, đặc sản của đêm này ở miền bắc nước Anh.
- Táo bọc kẹo: táo xiên que nhúng đường đỏ bóng.
- Bánh parkin: bánh gừng làm từ yến mạch và mật mía, quen thuộc ở Yorkshire và Lancashire.
- Khoai tây nướng nguyên vỏ, xúc xích, súp nóng, sô-cô-la nóng.
Những đêm Bonfire Night nổi tiếng
Lewes: thị trấn của các hội lửa
Thị trấn Lewes ở hạt East Sussex được xem là nơi có đêm 5/11 lớn nhất nước Anh. Ở đây có nhiều "hội lửa trại" (bonfire societies) lâu đời, mỗi hội một trang phục riêng. Tối 5/11, các hội rước đuốc qua những con phố hẹp, kéo theo trống, pháo sáng, rồi mỗi hội đốt lửa và bắn pháo hoa ở bãi riêng ngoài thị trấn. Thị trấn nhỏ đón lượng khách lớn gấp nhiều lần dân số, nên chính quyền địa phương thường khuyên người ở xa cân nhắc trước khi tới, và đường tàu có thể bị hạn chế.
Ottery St Mary: thùng hắc ín rực lửa
Ở thị trấn Ottery St Mary, hạt Devon, đêm 5/11 có một tục rất lạ: người dân địa phương vác những thùng gỗ tẩm hắc ín đang bốc cháy chạy qua phố, giữa đám đông đứng xem. Đây là tục lệ nhiều thế kỷ, chỉ người địa phương được phép tham gia và có ban tổ chức kiểm soát chặt; người xem đứng sau hàng rào.
Các thành phố lớn
London, Manchester, Leeds và nhiều thành phố khác có các màn pháo hoa lớn ở công viên, thường bán vé để kiểm soát số người. Với nhiều gia đình, màn pháo hoa của trường học hay câu lạc bộ thể thao địa phương là nơi gần và quen nhất.
Từ đống lửa sân sau tới màn pháo hoa có tổ chức
Trong thế kỷ 20, nhiều gia đình Anh tự làm lửa trại và đốt pháo ngay ở vườn nhà. Dần dần, xu hướng chuyển sang các màn có tổ chức, vì ba lý do:
- An toàn. Mỗi năm quanh đêm 5/11, các bệnh viện Anh tiếp nhận nhiều ca bỏng, chấn thương tay, mắt vì pháo và lửa. Màn có tổ chức do đơn vị được cấp phép, người được đào tạo bắn, với vùng an toàn rõ ràng.
- Luật. Ở Anh, pháo hoa không được bán cho người dưới 18 tuổi; người dân không được đốt pháo vào ban đêm sau 23:00, trừ một số đêm lễ được nới giờ — đêm 5/11 được nới tới nửa đêm, đêm giao thừa tới 1:00.
- Hàng xóm và thú nuôi. Pháo nổ rải rác suốt nhiều tuần quanh 5/11 làm khó chịu người già, trẻ nhỏ và vật nuôi; màn có tổ chức gom tiếng ồn về một chỗ, một giờ.
Đừng quên con nhím
Một lời nhắc rất "Anh": đống củi chất sẵn nhiều ngày trước đêm lửa là chỗ trú lý tưởng cho nhím và các con vật nhỏ chuẩn bị ngủ đông. Các tổ chức bảo vệ động vật ở Anh khuyên chỉ chất đống củi ngay trong ngày đốt, hoặc dỡ ra kiểm tra trước khi châm lửa. Đây là một chi tiết nhỏ cho thấy một đêm lễ cũ đã thay đổi theo hiểu biết mới.
So sánh Bonfire Night với các đêm pháo hoa khác
| Đặc điểm | Bonfire Night (Anh) | Pháo hoa hè (Nhật, Mỹ, Pháp) |
|---|---|---|
| Mùa | Đầu tháng 11, lạnh, tối sớm | Mùa hè, ấm, tối muộn |
| Giờ bắn | Sớm, khoảng 19:00 – 20:00 | Muộn, 21:00 – 23:00 |
| Nhân vật chính | Đống lửa lớn, pháo hoa đi kèm | Pháo hoa là chính |
| Đồ ăn | Đồ nóng: kẹo bơ, khoai nướng, súp | Đồ mát: đá bào, dưa hấu, đồ nướng |
| Quy mô | Rất nhiều đêm nhỏ ở địa phương | Vài đêm rất lớn và nhiều đêm nhỏ |
Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về
Với người Việt, Bonfire Night là một ví dụ thú vị về việc một sự kiện lịch sử cụ thể dần trở thành một đêm hội cộng đồng mà phần lớn người tham gia chỉ còn nhớ lờ mờ nguồn gốc. Thứ còn lại mạnh mẽ nhất là cảm giác cùng đứng quanh một đống lửa trong đêm lạnh.
Từ đêm lễ này có thể rút ra vài điều dùng được ở bất cứ đâu:
- Xem pháo hoa có tổ chức thay vì tự đốt — ở Anh đó là lời khuyên của lính cứu hoả; ở Việt Nam, pháo nổ bị cấm, pháo hoa nổ chỉ đơn vị được cấp phép bắn theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
- Đứng ở phía đầu gió so với lửa trại và điểm bắn, tránh khói và tàn.
- Nếu bị bỏng: làm mát ngay bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong khoảng 20 phút, không chườm đá, không bôi kem đánh răng hay nước mắm, che bằng gạc sạch; bỏng mặt, mắt, tay hoặc diện rộng thì tới cơ sở y tế ngay.
- Nghĩ tới con vật: giữ chó mèo trong nhà, đóng cửa, bật tiếng nhạc nhẹ trong những đêm có pháo.
Muốn tìm hiểu thêm về năm 1605, nguồn đáng tin là trang lịch sử của Nghị viện Anh và tư liệu giáo dục của Lưu trữ Quốc gia Anh. Còn nếu có dịp ở Anh đầu tháng 11, chỉ cần hỏi trường học hay hội đồng địa phương nơi mình ở: gần như chắc chắn có một đêm lửa trại gần đó.
Câu hỏi thường gặp
Bonfire Night là ngày gì?
Bonfire Night là đêm 5/11 ở Anh, khi người ta đốt lửa trại và bắn pháo hoa. Đêm này nhắc lại việc một âm mưu cho nổ toà nhà Nghị viện ở London bị phát hiện vào đêm 4 rạng sáng 5/11/1605. Đêm ấy người London đã đốt lửa mừng nhà vua thoát nạn.
Guy Fawkes là ai?
Guy Fawkes là người bị bắt khi đang canh giữ các thùng thuốc súng dưới toà nhà Thượng viện ở Westminster đêm 4 rạng sáng 5/11/1605. Ông là một trong những người tham gia Âm mưu Thuốc súng. Tên ông gắn với hình nộm "guy" được đốt trên đống lửa đêm 5/11.
Vì sao người Anh đốt hình nộm đêm 5/11?
Hình nộm gọi là "guy", tượng trưng cho Guy Fawkes, được đặt trên đỉnh đống lửa và đốt theo tục lệ từ nhiều thế kỷ. Ngày xưa trẻ em còn mang hình nộm ra phố xin "một xu cho hình nộm". Chữ "guy" trong tiếng Anh hiện đại được cho là bắt nguồn từ tục này.
Bonfire Night ở đâu lớn nhất?
Lewes ở hạt East Sussex thường được xem là nơi có đêm 5/11 lớn nhất nước Anh, với nhiều hội lửa trại rước đuốc qua phố. Ottery St Mary ở Devon nổi tiếng với tục vác thùng hắc ín bốc lửa chạy qua phố. Các thành phố lớn có màn pháo hoa ở công viên.
Ở Anh được đốt pháo hoa tới mấy giờ đêm 5/11?
Bình thường người dân không được đốt pháo sau 23:00. Riêng đêm 5/11 giờ này được nới tới nửa đêm, đêm giao thừa tới 1:00 sáng. Pháo hoa không được bán cho người dưới 18 tuổi.
