Đồng diễn áo dài, nón lá, quạt: đội hình quen thuộc của lễ hội Việt

Áo dài, nón lá và quạt là bộ ba quen thuộc nhất trong đồng diễn ở lễ hội, lễ khai mạc tại Việt Nam, vì mỗi thứ tạo một hiệu ứng riêng khi nhìn từ trên cao. Nón lá là một chiếc đĩa tròn, cả trăm chiếc thành một mặt hồ đầy chấm; quạt mở ra cùng lúc như hoa nở; tà áo dài bay theo bước đi tạo những đường cong mềm. Ghép lại, chúng cho một hình ảnh vừa đẹp mắt vừa ai nhìn cũng nhận ra là Việt Nam, mà động tác của người diễn không cần quá khó.

Vì sao ba thứ này hợp với đồng diễn đông người

Đồng diễn cần những đạo cụ làm mỗi người to ra, rõ ra khi nhìn từ xa, và đổi được hình dạng hoặc màu sắc thật nhanh. Bộ ba áo dài, nón lá, quạt đáp ứng đúng những điều đó.

Cả ba còn có một lợi thế ít ai để ý: động tác cơ bản đơn giản. Đội nón, nghiêng nón, mở quạt, đi bước đều trong áo dài là những việc hàng trăm người có thể làm đều nhau sau vài buổi tập. Phần khó nằm ở đội hình và nhịp, không nằm ở kỹ thuật múa. Những điệu múa nón, múa quạt có kỹ thuật riêng là chuyện của nghệ thuật múa; ở đây chỉ bàn chuyện đội hình đông người.

Nón lá: biển đĩa tròn

Nhìn từ khán đài cao, mỗi chiếc nón lá là một chấm tròn sáng. Một khối người đội nón đứng sát nhau thành một mảng gần như liền, che gần hết vai và đầu, nên màu áo bên dưới chỉ còn lấp ló. Người dựng tận dụng điều này theo nhiều cách:

• Nghiêng nón cùng chiều: cả khối nghiêng nón về một phía, ánh đèn hay ánh nắng phản chiếu khác đi, mảng nón đổi sắc như gió lướt qua cánh đồng.
• Cầm nón trước ngực: hạ nón xuống, mặt trong hướng ra ngoài. Nếu mặt trong đã được tô màu, cả khối đổi màu trong tích tắc.
• Nón giơ cao: nón giơ lên khỏi đầu, xếp thành hình bông sen với những cánh là các vòng nón nghiêng ra ngoài.
• Sóng nón: từng hàng lần lượt nghiêng hoặc giơ nón, tạo sóng lan qua đội hình.

Nón lá truyền thống làm từ lá, nhẹ và sáng màu, rất ăn ánh đèn. Bất lợi là sợ mưa và gió. Với lễ ngoài trời, đội dựng thường chuẩn bị nón dự phòng và quai cài chắc hơn bình thường.

Quạt: hoa nở trong một nhịp

Quạt có đặc tính hiếm có: gập lại thì gần như vô hình, mở ra thì thành một mảng màu lớn. Đây là công cụ hoàn hảo cho khoảnh khắc "xuất hiện".

Hiệu ứng kinh điển là cả đội hình đứng yên, quạt gập giấu sau lưng, rồi theo một tiếng trống, tất cả mở quạt cùng lúc. Mặt sân đang xám bỗng ngập màu đỏ, vàng hay hồng. Nếu thay vào đó cho các hàng mở lần lượt từ tâm ra, hình sẽ như một bông hoa đang nở.

Quạt cũng hợp với đội hình vòng tròn. Người diễn đứng thành vòng, quạt mở hướng ra ngoài, cả vòng thành một vành hoa. Nhiều vòng đồng tâm với quạt khác màu, xoay ngược chiều nhau, cho một hình ảnh như kính vạn hoa.

Điều cần tính là khoảng cách: quạt to mở ra rộng hơn vai, đội hình đứng sát quá sẽ vướng nhau. Người dựng thường xếp so le để quạt của người hàng sau mở vào khe giữa hai người hàng trước.

Áo dài: đường cong và dòng chảy

Khác nón và quạt, áo dài đẹp nhất khi người mặc chuyển động. Tà áo bay theo bước đi, theo cú xoay người, để lại những đường cong mềm mà đồng phục thể thao không có.

Vì vậy đội hình áo dài thường không đứng yên lâu, mà đi theo đường cong: chữ S, xoắn ốc, những hàng uốn lượn như dòng sông. Nhìn từ trên cao, một hàng dài người mặc áo dài cùng màu đi uốn khúc giống như một dải lụa đang được kéo qua sân.

Một kỹ thuật màu hay gặp là chuyển sắc: áo dài được xếp theo dải màu từ đậm sang nhạt, hoặc từ màu này sang màu kia. Khi cả khối đi theo đường cong, dải màu cũng uốn theo, như cầu vồng trên mặt đất.

Áo dài cũng có giới hạn. Người mặc không chạy nhanh được, không nhảy cao được, và mặt sân trơn dễ gây trượt ngã. Đoạn áo dài vì thế thường là đoạn chậm, trữ tình trong một màn đồng diễn, đặt xen giữa những đoạn sôi động.

Ghép bộ ba thành một màn

Khi kết hợp cả ba, người dựng thường theo một mạch quen thuộc:

1. Vào sân bằng áo dài: các hàng người đi theo đường cong từ các cửa vào, tạo những dòng chảy màu.
2. Dừng thành hình, nón lên: đội hình chốt lại thành một hình lớn, nón nghiêng đồng loạt, mảng nón sáng lên dưới đèn.
3. Quạt nở: cao trào, quạt mở cùng lúc hoặc lần lượt thành sóng, mặt sân đổi màu.
4. Tan hình: đội hình tan dần theo những đường cong, rời sân như những dòng nước rút đi.

Thường gặp nhất là các hình gợi thiên nhiên và văn hoá: bông sen, cánh đồng lúa, con sông, cánh cò. Đây đều là những hình hợp với đường cong và mảng tròn của nón, quạt, áo dài.

Những nơi hay thấy đội hình áo dài, nón lá, quạt

Bộ ba này xuất hiện ở rất nhiều dịp: lễ khai mạc đại hội thể thao, đặc biệt các phần giới thiệu văn hoá Việt Nam; các festival văn hoá như Festival Huế (tổ chức lần đầu năm 2000); lễ hội áo dài ở nhiều thành phố; các chương trình văn nghệ ngày lễ, ngày hội ở trường học. Ở những lễ hội có màn diễu hành trên phố, đội hình áo dài, nón lá đi thành dòng dài là hình ảnh quen thuộc.

Trong lễ khai mạc các đại hội thể thao Việt Nam đăng cai, đoạn giới thiệu văn hoá thường có ít nhất một trong ba đạo cụ này, vì đó là cách ngắn nhất để nói với khán giả quốc tế: đây là Việt Nam.

Góc nhìn hôm nay: dựng đội hình nhỏ ở trường, cơ quan

Với thầy cô, cán bộ đoàn đội cần một màn mở đầu đẹp, bộ ba này là lựa chọn an toàn vì dễ chuẩn bị và động tác đơn giản. Vài gợi ý về đội hình:

• Với 20 đến 40 người: một vòng tròn quạt mở hướng ra ngoài, một vòng nón ở giữa. Đơn giản nhưng nhìn từ tầng hai rất đẹp.
• Chọn hai, ba màu chủ đạo cho áo dài và quạt, đừng để mỗi người một màu; mảng màu lớn mới thấy được từ xa.
• Tập hiệu ứng mở quạt cùng lúc theo một tín hiệu rõ (tiếng trống, tiếng vỗ tay), vì đây là khoảnh khắc khán giả nhớ nhất.
• Ngoài trời: kiểm tra hướng gió, chuẩn bị quai nón chắc, chọn giờ không nắng gắt vì áo dài kín người khá nóng.

Khi xem một màn đồng diễn có bộ ba này, thử để ý xem người dựng dùng thứ nào cho khoảnh khắc nào: áo dài cho dòng chảy, nón cho mảng, quạt cho cú bùng nở. Gần như màn nào cũng theo logic đó.