Đồng diễn thể dục ở Việt Nam qua các đại hội thể thao từ 1982 đến nay

Ở Việt Nam, đồng diễn thể dục gắn chặt với lễ khai mạc các đại hội thể thao: từ Hội khoẻ Phù Đổng của học sinh (có từ năm 1982), Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc (có từ năm 1985) đến SEA Games mà Việt Nam đăng cai năm 2003 và 2022. Người đồng diễn phần lớn là học sinh, sinh viên địa phương, tập nhiều tuần trước ngày khai mạc. Hình thức đã đi từ những bài thể dục tay không đồng loạt sang đồng diễn nghệ thuật có đạo cụ, ánh sáng, kể chuyện về vùng đất đăng cai.

Gốc rễ: thể dục cho số đông

Ngày Thể thao Việt Nam là 27/3, gắn với lời kêu gọi toàn dân tập thể dục năm 1946. Tinh thần thể dục cho số đông ấy đi vào trường học qua những bài thể dục buổi sáng, thể dục giữa giờ mà nhiều thế hệ học sinh còn nhớ: cả sân trường đứng thành hàng, làm theo tiếng nhạc và tiếng hô từ loa.

Nhìn kỹ, giờ thể dục giữa giờ chính là một màn đồng diễn nhỏ hằng ngày. Có lưới đội hình, có nhịp đếm, có người làm mẫu đứng trên bục. Vì vậy khi một đại hội thể thao cần màn khai mạc đông người, học sinh Việt Nam đã có sẵn nền tảng: quen đứng hàng, quen đếm nhịp, quen làm theo tín hiệu.

Các mốc lớn

Ngoài các kỳ toàn quốc, đồng diễn còn có mặt ở đại hội thể thao cấp tỉnh, hội khoẻ cấp trường, cấp xã phường, những sự kiện diễn ra đều đặn mà ít được ghi lại. Lịch sử từng kỳ toàn quốc được kể kỹ hơn ở danh mục khai mạc đại hội thể thao.

Đồng diễn thể dục gồm những gì

Trong lễ khai mạc đại hội thể thao ở Việt Nam, phần đồng diễn thường ghép từ vài lớp quen thuộc:

• Thể dục tay không: các động tác vươn, xoay, bật nhảy làm đồng loạt. Đây là lớp cổ điển nhất, đẹp khi đội hình thật đều.
• Thể dục với dụng cụ: vòng, gậy, bóng, dải lụa, cờ hoa. Dụng cụ kéo dài đường nét cơ thể, giúp khán đài nhìn rõ hơn từ xa.
• Thể dục nhịp điệu, aerobic: nhịp nhanh, nhạc hiện đại, trang phục sáng màu, hợp với học sinh, sinh viên.
• Võ cổ truyền, Vovinam: động tác dứt khoát và tiếng hô chung, tạo khoảnh khắc mạnh mẽ. Chủ đề này có bài riêng trong danh mục.
• Dân vũ và múa dân gian giản lược: động tác đơn giản để hàng trăm người cùng làm được, kết hợp quạt, nón, áo dài.

Mỗi lớp thường kéo dài vài phút, xen kẽ với ca múa, trình chiếu và các nghi thức bắt buộc như diễu hành các đoàn, tuyên thệ, thắp đài lửa. Người dựng phải tính để đồng diễn vào và ra sân gọn, không làm chậm phần nghi thức.

Từ "đồng diễn thể dục" sang "đồng diễn nghệ thuật"

Những thập niên đầu, đồng diễn ở các đại hội trong nước chủ yếu là thể dục thuần tuý: đội hình lớn, động tác chuẩn, xếp hình biểu trưng của đại hội, hình bông hoa, ngôi sao. Vẻ đẹp đến từ sự đều tăm tắp và số người.

Dần dần, đặc biệt từ khi Việt Nam đăng cai SEA Games 22 năm 2003, phần đồng diễn được dựng như một màn kể chuyện. Mỗi đoạn có chủ đề: thiên nhiên, lịch sử, sản vật, con người của vùng đất đăng cai. Động tác thể dục vẫn còn, nhưng hoà vào múa, vào đạo cụ, vào âm nhạc viết riêng.

Đến SEA Games 31 năm 2022 và các đại hội gần đây, xu hướng rõ hơn nữa: ít người hơn, nhưng mỗi người cầm đạo cụ phát sáng, mặt sân có trình chiếu, ánh sáng làm việc mà trước kia phải dùng thêm hàng trăm người. Đồng diễn không mất đi, nó trở thành một lớp trong bức tranh nhiều lớp.

Ai đồng diễn và tập thế nào

Ở Hội khoẻ Phù Đổng, người đồng diễn là học sinh, cùng lứa với người thi đấu, nên phần này mang không khí ngày hội trường học. Ở Đại hội Thể thao toàn quốc và SEA Games, lực lượng thường là học sinh, sinh viên các trường của tỉnh, thành đăng cai, cùng các câu lạc bộ, diễn viên chuyên nghiệp ở những đoạn khó.

Quá trình tập thường kéo dài nhiều tuần, theo các bước: tập động tác ở từng trường, tập đội hình từng khối, ghép trên sân thật, rồi tổng duyệt. Vì người diễn phần lớn là học sinh, lịch tập phải xếp quanh giờ học hoặc vào dịp nghỉ hè, và nhà trường, phụ huynh cùng tham gia lo nước uống, đưa đón. Chuyện giữ sức khoẻ cho các em khi tập được bàn riêng trong bài về trẻ em tham gia đồng diễn.

Với nhiều người, tham gia đồng diễn khai mạc là một kỷ niệm tuổi học trò khó quên: được mặc trang phục riêng, được đứng giữa sân vận động lớn, được nhìn thấy mình trên truyền hình dù chỉ là một chấm nhỏ trong bức tranh.

Điểm riêng của đồng diễn Việt Nam

So với nhiều nước, đồng diễn ở các đại hội Việt Nam có vài nét dễ nhận ra:

1. Đạo cụ truyền thống: quạt, nón lá, áo dài, trống xuất hiện rất thường xuyên, gắn với hình ảnh văn hoá Việt.
2. Võ thuật dân tộc: võ cổ truyền và Vovinam là điểm nhấn quen thuộc, vừa thể thao vừa văn hoá.
3. Hoa văn cổ: những đội hình gợi hoa văn trống đồng, bông sen, cánh chim lạc.
4. Tính cộng đồng: người diễn là con em địa phương, nên khán đài cổ vũ đồng diễn nhiệt tình chẳng kém cổ vũ vận động viên.

Góc nhìn hôm nay: tìm xem và tìm hiểu

Muốn xem đồng diễn thể dục tận nơi, cách gần nhất là theo dõi lễ khai mạc hội khoẻ Phù Đổng cấp trường, cấp xã phường, cấp tỉnh. Các lễ này dùng đúng khung của lễ toàn quốc, chỉ thu nhỏ, và thường mở cửa cho phụ huynh, người dân. Đại hội thể thao cấp tỉnh tổ chức theo chu kỳ trước mỗi kỳ toàn quốc cũng thường có đồng diễn.

Ngày chạy Olympic vì sức khoẻ toàn dân, tổ chức hằng năm quanh dịp 27/3 ở nhiều địa phương, đôi khi có màn đồng diễn thể dục mở đầu. Đây là dịp hiếm hoi người lớn cũng có thể tham gia.

Muốn xem lại các kỳ lớn, có thể tìm tư liệu lễ khai mạc SEA Games 22, SEA Games 31 trên các kênh của Đài Truyền hình Việt Nam. Khi xem, thử so sánh hai kỳ cách nhau gần hai mươi năm: số người, đạo cụ, cách dùng ánh sáng đã đổi thế nào. Thông tin chính thức về Hội khoẻ Phù Đổng có trên trang của Bộ Giáo dục và Đào tạo; về Đại hội Thể thao toàn quốc có trên trang của ngành thể dục thể thao.