Đồng diễn trống: hàng trăm chiếc trống cùng một nhịp trên sân vận động

Đồng diễn trống là màn hàng chục đến hàng nghìn người cùng đánh trống theo một nhịp, vừa tạo âm thanh dồn dập vừa tạo hình ảnh từ những cánh tay giơ lên hạ xuống đồng loạt. Đây là loại đồng diễn khó nhất về đồng bộ, vì trên sân rộng tiếng trống từ chỗ xa đến tai khán giả chậm hơn tiếng trống chỗ gần. Bù lại, khi làm được, nó là khoảnh khắc mở màn mạnh nhất mà một lễ khai mạc có thể có.

Vì sao trống hay được chọn để mở màn

Trống có mặt trong gần như mọi nền văn hoá, gắn với hội hè, với việc gọi người tụ họp, với báo hiệu một điều gì đó sắp bắt đầu. Ở Việt Nam, tiếng trống khai hội, trống khai giảng là âm thanh quen thuộc từ nhỏ. Vì thế khi tiếng trống vang lên trong một sân vận động, khán giả hiểu ngay: buổi lễ bắt đầu.

Đồng diễn trống có ba lợi thế mà các loại đồng diễn khác không có:

• Âm thanh do chính người diễn tạo ra, cảm nhận được bằng cả cơ thể. Tiếng trống trầm rung trong lồng ngực người ngồi khán đài.
• Chuyển động dễ thấy: cánh tay giơ dùi lên cao rồi hạ xuống là động tác to, rõ, nhìn từ xa vẫn đọc được.
• Nhịp tăng dần tự nhiên: trống dồn từ thưa đến dày là cách tạo cao trào đơn giản và hiệu quả nhất, không cần lời.

Màn trống phẫu Bắc Kinh 2008

Lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 mở đầu bằng màn trống phẫu, một loại nhạc cụ gõ cổ của Trung Hoa, với 2.008 người đánh. Mặt trống có gắn đèn, sáng lên mỗi khi được đánh, nên từ trên cao, cả khối 2.008 chiếc trống trở thành một màn hình ánh sáng, tạo ra những con số đếm ngược tới giờ khai mạc. Người đánh vừa gõ vừa hô đồng thanh.

Đây là ví dụ kinh điển của đồng diễn trống hiện đại: trống không chỉ để nghe, mà còn là điểm ảnh. Mỗi chiếc trống là một ô sáng, cả khối là một tấm màn hình. Toàn bộ lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 được kể kỹ trong danh mục lễ khai mạc Olympic.

Những truyền thống trống đông người trên thế giới

Taiko Nhật Bản

Trống taiko có lịch sử lâu đời ở Nhật Bản, nhưng hình thức nhiều người cùng đánh một dàn trống lớn với nhiều cỡ khác nhau (gọi là kumi-daiko) thì khá mới, phát triển từ những năm 1950. Nghệ sĩ Oguchi Daihachi thường được nhắc tới như người đi đầu trong việc ghép nhiều trống thành một dàn nhạc. Từ đó, các nhóm taiko nở rộ khắp Nhật Bản và ra thế giới. Đặc trưng của taiko là động tác đánh rất rộng, gần như múa, nên vừa nghe vừa xem.

Samulnori Hàn Quốc

Samulnori là hình thức nhạc gõ bốn nhạc cụ của Hàn Quốc, được một nhóm nghệ sĩ đặt tên và đưa lên sân khấu năm 1978, dựa trên nhạc gõ dân gian vùng nông thôn. Khi đồng diễn đông người, samulnori kết hợp tiếng trống với tiếng chiêng, thanh la, tạo nên một âm thanh dồn dập đặc trưng.

Trống Việt Nam

Ở Việt Nam, đồng diễn trống hay dùng trống cái, trống con, có khi kết hợp với hình ảnh trống đồng trên trang phục, đạo cụ, trình chiếu. Màn trống thường xuất hiện ở đầu lễ khai mạc đại hội thể thao, festival, lễ hội văn hoá, ngày hội ở trường. Người diễn có thể là nghệ sĩ chuyên nghiệp, nhưng cũng rất hay là học sinh, thanh niên địa phương.

Bài toán khó nhất: âm thanh đi chậm

Ánh sáng đến mắt gần như tức thì, nhưng âm thanh đi trong không khí chỉ khoảng 340 m mỗi giây, tức khoảng 3 mili giây cho mỗi mét. Nghe thì nhỏ, nhưng với trống lại là chuyện lớn.

Giả sử một khối trống trải dài 60 m trên sân. Tất cả đánh đúng cùng một lúc. Người ngồi khán đài ở một đầu sẽ nghe tiếng trống gần mình trước, tiếng trống ở đầu kia sau khoảng 0,18 giây. Kết quả: một tiếng "thùng" gọn trở thành một tiếng "rrrùng" kéo dài, nhòe. Với nhịp trống nhanh, các tiếng chồng lên nhau thành một khối âm ồn ào.

Người dàn dựng có mấy cách xử lý:

Một điều thú vị: chính người đánh trống ở hai đầu khối cũng nghe nhau lệch nhịp. Nếu họ cố "nghe để theo", đội hình sẽ trễ dần từ đầu này sang đầu kia. Vì vậy người đánh trống đông thường được dặn: nhìn người dẫn nhịp, đừng nghe người bên cạnh.

Trống là điểm ảnh: hình ảnh của đồng diễn trống

Ngoài âm thanh, đồng diễn trống còn là bức tranh. Trống là vật to, tròn, đặt cố định, nên rất hợp để làm điểm ảnh. Vài kiểu đội hình hay gặp:

• Lưới vuông: hàng trăm trống xếp ô bàn cờ, dễ tạo hình bằng ánh sáng trên mặt trống.
• Vòng tròn đồng tâm: trống xếp quanh một trống lớn ở giữa, gợi mặt trống đồng với các vành hoa văn.
• Hàng dài: trống trải dọc đường chạy, tiếng trống lan từ đầu này sang đầu kia như sóng, tận dụng chính độ trễ âm thanh.
• Hai khối đối đáp: hai khối hai bên sân đánh lần lượt như đối thoại, khán giả quay đầu theo tiếng.

Động tác của người đánh cũng là một phần hình ảnh. Dùi giơ cao đồng loạt, dừng một nhịp, rồi cùng hạ xuống. Khoảnh khắc dừng trên cao ấy thường là lúc cả sân nín thở.

Buổi tối, dùi có gắn đèn, mặt trống phát sáng, hoặc ánh đèn sân quét qua khối trống theo nhịp, làm cho hình ảnh rõ hơn cả âm thanh.

Góc nhìn hôm nay: nghe và xem đồng diễn trống

Lần tới có dịp xem đồng diễn trống tận nơi, thử vài điều:

1. Ngồi gần giữa khối trống nếu muốn nghe tiếng gọn nhất, vì khoảng cách tới các trống đều nhau hơn. Ngồi ở một đầu sẽ nghe rõ hiệu ứng tiếng lan.
2. Nhìn tay người đánh rồi lắng nghe: có lúc thấy dùi chạm mặt trống trước khi nghe tiếng. Đó là ánh sáng đi nhanh hơn âm thanh.
3. Để ý người dẫn nhịp: thường đứng ở chỗ cả khối nhìn thấy, động tác to hơn người khác.
4. Bảo vệ tai trẻ nhỏ: trống lớn ở gần rất to. Cho trẻ ngồi xa hơn, hoặc dùng nút bịt tai, chụp tai cho trẻ.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem tư liệu lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 trên olympics.com, tìm các buổi biểu diễn taiko, samulnori khi có đoàn nghệ thuật lưu diễn, hoặc đến các lễ hội văn hoá có màn trống hội ở địa phương. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội trưng bày nhiều trống đồng, nguồn cảm hứng cho không ít màn đồng diễn trống ở Việt Nam.