Hanabi — "hoa lửa", tên tiếng Nhật của pháo hoa — phát triển thành một nghệ thuật riêng từ thời Edo (1603–1868). Ghi chép thường được dẫn cho biết tướng quân Tokugawa Ieyasu xem pháo hoa năm 1613; năm 1659 nhà pháo Kagiya mở ở Edo; và năm 1733, những màn pháo hoa bên sông Sumida ở khu Ryōgoku đánh dấu khởi đầu của lễ hội pháo hoa Sumida, được xem là lâu đời nhất Tokyo.
Bài này đi theo hanabi từ đầu thời Edo tới khi lễ hội Sumida được khôi phục năm 1978 — tức là phần lịch sử. Cách đi xem lễ hội Sumida và các đêm hanabi hôm nay có bài riêng ở danh mục Đêm pháo hoa nổi tiếng thế giới.
Pháo hoa đến Nhật Bản
Thuốc súng đến Nhật từ thế kỷ 16, cùng với súng hoả mai của người Bồ Đào Nha. Pháo hoa để ngắm thì đến muộn hơn một chút. Mốc thường được dẫn nhất là năm 1613: theo một ghi chép thời Edo, Tokugawa Ieyasu, khi đã lui về Sunpu (nay là Shizuoka), được xem pháo hoa do người nước ngoài — thường được nói là phái đoàn người Anh, đi cùng thương nhân nhà Minh — trình diễn. Cũng có ý kiến cho rằng một số lãnh chúa vùng đông bắc đã xem pháo hoa từ trước đó. Như nhiều mốc "lần đầu" khác, nên đọc năm 1613 như một ghi chép tiêu biểu chứ không phải lời khẳng định tuyệt đối.
Điều rõ ràng là chỉ vài chục năm sau, pháo hoa đã thành thú vui ở Edo — thành phố đông dân bậc nhất thế giới thời ấy.
Edo: thành phố gỗ và nỗi sợ cháy
Edo được xây gần như hoàn toàn bằng gỗ và giấy, nhà san sát. Cháy lớn là nỗi ám ảnh thường trực — người Edo có câu "hoả hoạn và cãi lộn là hoa của Edo". Vì vậy, khi pháo hoa thành mốt, chính quyền Mạc phủ nhiều lần ra lệnh hạn chế đốt pháo trong khu dân cư, chỉ cho phép ở những nơi thoáng như ven các con sông lớn.
Quy định sinh ra từ nỗi sợ cháy ấy lại tạo nên một nét văn hoá đặc trưng: pháo hoa Nhật Bản gắn chặt với sông nước. Người Edo xem pháo hoa từ thuyền, từ bờ sông, từ trên cầu. Tới hôm nay, những lễ hội hanabi lớn nhất Nhật vẫn diễn ra bên sông, bên hồ, bên biển.
Kagiya: nhà pháo đầu tiên của Edo
Năm 1659, một người thợ tên Yahei, gốc vùng Yamato (nay là Nara), mở cửa hàng pháo ở Edo với tên hiệu Kagiya. Thời đầu, hàng của ông là những que pháo nhỏ cầm tay cho trẻ con và người dân — loại pháo bông que mà người Nhật vẫn yêu thích. Dần dần Kagiya nhận làm các màn pháo hoa lớn cho các dịp hội hè ven sông, và trở thành tên tuổi số một của nghề pháo Edo.
Năm 1808, Kagiya cho một người thợ giỏi tách ra mở nhà riêng tên Tamaya — theo lệ "chia rèm cửa" (noren-wake) của giới buôn bán Nhật, khi chủ cho người làm lâu năm mở chi nhánh mang danh hiệu riêng. Từ đây, hai nhà Kagiya và Tamaya thi tài trên sông Sumida, và tiếng hô "Tamaya!", "Kagiya!" ra đời. Câu chuyện hai nhà và tiếng hô có bài riêng trong danh mục này.
1733: khởi đầu của pháo hoa sông Sumida
Năm 1732, Nhật Bản gặp nạn đói lớn (nạn đói năm Kyōhō) và sau đó là dịch bệnh, rất nhiều người chết. Năm 1733, dưới thời tướng quân Tokugawa Yoshimune, một lễ hội ven sông được tổ chức ở Edo để tưởng nhớ người đã mất và cầu cho tai ương qua đi, trong đó có bắn pháo hoa. Lễ hội gắn với ngày "mở sông" (kawabiraki) ở khu Ryōgoku, nơi cây cầu Ryōgoku bắc qua sông Sumida — đánh dấu mùa hóng mát trên sông bắt đầu.
Năm 1733 vì thế được coi là năm khởi đầu của lễ hội pháo hoa sông Sumida. Từ đó, mỗi mùa hè, các nhà pháo bắn pháo hoa ở Ryōgoku, thuyền bè chật sông, cầu chật người — cảnh tượng mà hoạ sĩ Utagawa Hiroshige vẽ lại trong bản in Pháo hoa ở Ryōgoku năm 1858.
Pháo hoa thời Edo trông thế nào
- Màu "lửa Nhật" (wabi): cam, đỏ sẫm, vàng ấm — gam màu của than cháy, chưa có đỏ tươi hay xanh. Nhiều người Nhật hôm nay vẫn cho rằng gam màu trầm này có vẻ đẹp riêng, và một số đêm hội cố ý tái hiện.
- Bắn không quá cao so với hôm nay, nhiều màn bắn từ thuyền trên sông.
- Thời lượng thưa: các quả bắn cách nhau, khán giả có thời gian ngắm từng bông, hô tên nhà pháo.
- Pháo que cầm tay (senkō hanabi) phổ biến trong dân, gắn với những tối mùa hè.
Thời Minh Trị: màu Tây gặp quả tròn
Sau năm 1868, Nhật Bản mở cửa, hoá chất phương Tây và kiến thức về màu pháo hoa du nhập. Thợ Nhật gọi đây là "lửa Tây" (yōbi) để phân biệt với "lửa Nhật". Điểm đặc biệt là họ không bỏ truyền thống mà ghép màu mới vào kiểu quả pháo tròn của mình.
Quả pháo tròn kiểu Nhật (warimono) nở đều về mọi phía, nhìn từ góc nào cũng thấy một quả cầu hoàn hảo. Khi có thêm màu, thợ Nhật làm được những bông hoa nhiều lớp lồng nhau, đổi màu giữa chừng, tâm một màu vỏ một màu. Đó là lý do hanabi Nhật Bản được xem là đỉnh cao về độ tròn và độ chính xác. Về cấu tạo và khác biệt giữa quả tròn kiểu Nhật với quả trụ kiểu phương Tây, xem danh mục Pháo hoa hoạt động thế nào.
Cũng trong thời kỳ này, các đêm hanabi lớn ở địa phương dần ra đời. Cuộc thi pháo hoa toàn quốc ở Omagari (tỉnh Akita) có lịch sử từ năm 1910 — một mốc thường được dẫn. Những lễ hội này nay là các đêm pháo hoa lớn nhất Nhật Bản.
Thế kỷ 20: gián đoạn và trở lại
Lễ hội pháo hoa ở Ryōgoku từng phải tạm dừng nhiều lần trong thế kỷ 20. Đáng nhớ là đợt gián đoạn từ đầu thập niên 1960: giao thông quanh sông Sumida quá tải, dòng sông ô nhiễm nặng, nhà cửa ven sông dày đặc làm việc bắn pháo an toàn trở nên khó. Năm 1978, lễ hội được khôi phục với tên gọi lễ hội pháo hoa sông Sumida, dời vị trí bắn lên phía thượng lưu so với Ryōgoku xưa, và tổ chức vào một tối thứ Bảy cuối tháng 7.
Dòng thời gian hanabi
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1613 | Tokugawa Ieyasu xem pháo hoa ở Sunpu (theo ghi chép thường được dẫn) |
| 1659 | Nhà pháo Kagiya mở ở Edo |
| Thế kỷ 17–18 | Mạc phủ hạn chế đốt pháo trong khu dân cư, pháo hoa dồn ra ven sông |
| 1733 | Pháo hoa ở Ryōgoku — khởi đầu lễ hội pháo hoa sông Sumida |
| 1808 | Nhà Tamaya tách ra từ Kagiya |
| 1858 | Hiroshige vẽ Pháo hoa ở Ryōgoku |
| Sau 1868 | "Lửa Tây" du nhập, hanabi nhiều màu |
| 1910 | Khởi đầu cuộc thi pháo hoa toàn quốc Omagari |
| Đầu thập niên 1960 | Pháo hoa Ryōgoku tạm dừng |
| 1978 | Khôi phục với tên lễ hội pháo hoa sông Sumida |
Góc nhìn hôm nay: hanabi là một mùa, không chỉ một đêm
Điều đáng mang về từ lịch sử hanabi là: ở Nhật, pháo hoa gắn với mùa hè và sông nước, không phải với năm mới như ở nhiều nơi khác. Thói quen ấy có gốc từ lệnh cấm đốt pháo trong phố thời Edo và từ lễ mở sông ở Ryōgoku năm 1733. Trong thơ haiku, "hanabi" là một từ chỉ mùa (kigo) — xưa xếp vào mùa thu theo lịch cũ, nay thường được hiểu là mùa hè.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Xem bản in Hiroshige Pháo hoa ở Ryōgoku trong bộ Trăm cảnh nổi tiếng Edo, có ở bộ sưu tập số của nhiều bảo tàng.
- Nếu tới Tokyo, khu Ryōgoku bên sông Sumida vẫn còn cầu Ryōgoku; đứng trên cầu nhìn dòng sông là đứng đúng chỗ người Edo từng hô "Tamaya!".
- Đọc phần lịch sử trong sách Fireworks: Art, Science and Technique của Takeo Shimizu — tác giả là chuyên gia pháo hoa Nhật Bản.
Câu hỏi thường gặp
Hanabi nghĩa là gì?
Hanabi là từ tiếng Nhật chỉ pháo hoa, ghép từ "hana" (hoa) và "bi" (lửa), nghĩa là "hoa lửa". Ở Nhật, hanabi gắn với mùa hè và các lễ hội bên sông, hồ, biển.
Lễ hội pháo hoa sông Sumida có từ năm nào?
Lễ hội được tính gốc từ năm 1733, khi pháo hoa được bắn ở khu Ryōgoku bên sông Sumida trong một lễ hội ven sông thời tướng quân Tokugawa Yoshimune. Lễ hội từng gián đoạn từ đầu thập niên 1960 và được khôi phục năm 1978.
Vì sao pháo hoa Nhật Bản thường bắn bên sông?
Edo là thành phố nhà gỗ rất dễ cháy, nên Mạc phủ hạn chế đốt pháo trong khu dân cư và chỉ cho phép ở những nơi thoáng như ven sông lớn. Thói quen đó tạo nên truyền thống xem pháo hoa bên sông nước còn tới hôm nay.
Pháo hoa thời Edo có màu gì?
Pháo hoa thời Edo dùng "lửa Nhật" với các màu cam, đỏ sẫm, vàng ấm của than cháy. Các màu rực như đỏ tươi, xanh lục, xanh lam chỉ có từ thời Minh Trị, sau năm 1868, khi kỹ thuật phương Tây du nhập.
Người Nhật xem pháo hoa lần đầu khi nào?
Mốc thường được dẫn là năm 1613, khi Tokugawa Ieyasu xem pháo hoa do người nước ngoài trình diễn ở Sunpu. Đây là ghi chép tiêu biểu, có ý kiến cho rằng đã có người xem pháo hoa ở Nhật sớm hơn.
