Laser show: đẹp thế nào và an toàn cho mắt khán giả ra sao

Laser show đẹp vì tia laser là ánh sáng cực tập trung: nó đi thành một đường thẳng sắc như được vẽ bằng thước, giữ màu rất thuần, và khi quét thật nhanh có thể vẽ thành quạt sáng, đường hầm, hình học lơ lửng trong không khí. Chính sự tập trung đó cũng làm nó nguy hiểm: laser dùng trong trình diễn thường đủ mạnh để làm tổn thương võng mạc ngay lập tức nếu chiếu thẳng vào mắt. Một buổi laser show an toàn là buổi mà tia đi trên đầu khán giả hoặc đã được đo, tính để không vượt mức mắt chịu được — việc của đơn vị trình diễn; còn khán giả chỉ cần nhớ vài điều đơn giản.

Vì sao tia laser trông khác mọi loại đèn

Đèn sân khấu thông thường toả ra một chùm rộng dần, như ánh đèn pin. Laser thì gần như không toả: tia đi xa hàng trăm mét vẫn mảnh. Màu laser cũng "sạch" hơn mọi loại đèn, vì mỗi nguồn chỉ phát một bước sóng rất hẹp — đỏ thuần, lục thuần, lam thuần. Pha ba màu đó theo tỉ lệ khác nhau, người làm show có thêm vàng, hồng, tím, trắng.

Trong ba màu, màu lục trông sáng nhất với mắt người dù cùng công suất, vì mắt nhạy nhất với vùng ánh sáng xanh lá. Đó là lý do nhiều màn laser hay dùng tia lục làm chủ đạo.

Laser hoạt động đầu tiên ra đời năm 1960. Chỉ khoảng một thập niên sau, nghệ sĩ và kỹ sư đã mang nó vào trình diễn: từ năm 1973, cung thiên văn Griffith ở Los Angeles (Mỹ) có những buổi trình diễn laser theo nhạc dưới mái vòm, mở đường cho laser trong hoà nhạc và lễ hội.

Khói mù: thứ làm tia laser hiện hình

Một điều ít người để ý: trong không khí trong trẻo, tia laser gần như vô hình. Ta chỉ thấy điểm sáng ở nơi nó chạm vào tường. Muốn khán giả thấy cả tia, người làm show phải phun một lớp khói mù (haze) rất mỏng vào không gian. Các hạt li ti trong lớp khói hắt một phần ánh sáng về phía mắt, nên tia hiện ra như một sợi chỉ sáng.

Ngoài trời, sương đêm, hơi nước trên sông, hay khói còn lại sau pháo hoa cũng làm tia hiện rõ. Trời quá trong và gió mạnh thổi tan khói thì laser show nhạt đi thấy rõ.

Laser vẽ được những gì

Hiệu ứng hình vẽ dựa trên một đặc điểm của mắt: ảnh lưu lại trên võng mạc một phần nhỏ của giây. Gương nhỏ trong máy laser lắc rất nhanh, kéo tia đi hết nét này tới nét khác, lặp lại nhiều lần mỗi giây, và mắt ghép chúng thành một hình liền.

Vì sao laser trình diễn có thể hại mắt

Ánh sáng laser đi vào mắt sẽ được thuỷ tinh thể hội tụ thành một điểm cực nhỏ trên võng mạc — lớp tế bào cảm nhận ánh sáng ở đáy mắt. Năng lượng dồn vào một điểm nhỏ như vậy có thể làm bỏng võng mạc trong thời gian ngắn hơn một cái chớp mắt.

Laser được xếp thành các cấp theo tiêu chuẩn quốc tế, đại thể:

• Cấp 1: an toàn trong điều kiện bình thường (như trong đầu đọc đĩa).
• Cấp 2: ánh sáng nhìn thấy công suất thấp; phản xạ nhắm mắt, quay đi thường đủ bảo vệ khi lỡ nhìn trong chốc lát.
• Cấp 3R, 3B: nhìn trực tiếp đã có nguy cơ tổn thương.
• Cấp 4: cao nhất; tia trực tiếp và cả tia phản xạ có thể gây hại mắt, da, thậm chí bắt cháy vật liệu ở gần.

Phần lớn máy laser dùng cho sân khấu lớn, lễ hội ngoài trời thuộc cấp 4. Điều đáng sợ là tổn thương võng mạc có thể không đau: võng mạc không có thụ thể đau. Người bị có khi chỉ phát hiện ra một vùng mờ, điểm đen hay hình bị méo trong tầm nhìn sau đó.

Một laser show an toàn được làm thế nào

Người làm laser show chuyên nghiệp có cả một bộ quy tắc. Khán giả không cần nhớ hết, nhưng biết để nhận ra buổi diễn có cẩn thận hay không:

• Tia đi trên đầu khán giả: phần lớn hiệu ứng được đặt ở độ cao vài mét trên mặt sàn hoặc mặt khán đài cao nhất, kể cả khi có người đứng trên vai bạn bè.
• Quét vào khán giả chỉ khi đã đo: một số màn cố ý cho tia quét qua đám đông. Việc này chỉ được làm khi đơn vị đã đo công suất tại vị trí khán giả và bảo đảm dưới mức tiếp xúc tối đa cho phép của mắt. Nhiều nước quy định rất chặt hoặc phải xin phép riêng cho kiểu hiệu ứng này.
• Vùng chặn tia: máy được cài sẵn vùng cấm, tia không bao giờ quét xuống dưới một mức nhất định.
• Người trực nút dừng khẩn: luôn có người theo dõi và tắt ngay khi có sự cố, như giàn máy bị xô lệch.
• Tránh bề mặt phản xạ: kính, gương, kim loại bóng có thể hắt tia đi hướng không lường trước.
• Ngoài trời: tia hướng lên trời phải phối hợp với cơ quan quản lý bay, vì tia laser có thể làm loá mắt phi công từ rất xa.

Đã có những buổi diễn bỏ qua các quy tắc này, khiến khán giả bị tổn thương võng mạc. Vì thế ở các nước có quy định rõ, laser show công suất lớn phải được cấp phép và do người được đào tạo vận hành.

Khán giả nên làm gì

1. Không nhìn thẳng vào máy phát. Ngắm tia và hình là đủ đẹp; nhìn vào lỗ phát không thêm gì ngoài rủi ro.
2. Nếu một tia lóe thẳng vào mắt như ánh đèn flash, nhắm mắt và quay đi ngay. Đó là dấu hiệu tia đang quét ở tầm mắt.
3. Đừng đứng lên ghế, lên vai người khác trong khu có laser — có thể đưa mắt vào vùng tia vốn được đặt trên đầu đám đông.
4. Cẩn thận với điện thoại, máy ảnh: cảm biến máy ảnh có thể bị tia laser mạnh đốt hỏng thành vệt hoặc điểm chết. Quay chụp từ xa, tránh chĩa thẳng ống kính vào nguồn phát.
5. Sau buổi diễn, nếu thấy một điểm mờ, điểm đen, vùng nhìn méo không mất đi, hãy đi khám mắt ngay, kể rõ đã xem laser show. Đừng chờ.

Một lưu ý cho phụ huynh

Bút laser đồ chơi trôi nổi trên thị trường có khi mạnh hơn nhiều so với nhãn ghi. Các bệnh viện mắt ở Việt Nam đã nhiều lần cảnh báo về trẻ em bị tổn thương võng mạc do chiếu bút laser vào mắt nhau. Đừng để trẻ mang bút laser đi xem lễ hội, và tuyệt đối không chiếu laser lên máy bay, xe cộ, người đang biểu diễn.

Góc nhìn hôm nay: đẹp và an toàn không mâu thuẫn

Những màn laser đẹp nhất thường không phải màn quét thẳng vào mặt khán giả, mà là màn dùng khói mù khéo, cho tia đan thành trần sáng, đường hầm, vòm sáng trên đầu đám đông, hoặc vẽ hình lên màn nước, mặt tiền toà nhà. Người xem được trọn vẻ đẹp mà mắt không phải gánh rủi ro.

Trong lễ khai mạc trên sân vận động, laser thường đi cùng đèn sân khấu, drone và pháo hoa, mỗi thứ giữ một vai. Chi tiết vật lý vì sao laser đơn sắc và hội tụ là chuyện của môn quang học; ở đây chỉ cần nhớ: ngắm tia, đừng nhìn nguồn.