Người Mỹ bắn pháo hoa ngày 4/7 vì đó là ngày kỷ niệm Tuyên ngôn Độc lập năm 1776, và ngay từ đầu, việc mừng ngày này đã gắn với chuông, lửa trại và "đèn hoa" — cách nói thời ấy chỉ đèn nến và pháo hoa. Lễ kỷ niệm đầu tiên ở Philadelphia năm 1777 đã có pháo hoa, và tục lệ ấy được giữ suốt gần hai trăm năm mươi năm. Hôm nay, gần như mọi thành phố, thị trấn ở Mỹ đều có một màn pháo hoa tối 4/7, từ những màn lớn ở New York, Washington tới vài phút pháo hoa bên hồ của một thị trấn nhỏ.
Ngày 4/7/1776 và một lá thư nổi tiếng
Mùa hè năm 1776, đại biểu của 13 thuộc địa họp ở Philadelphia. Ngày 2/7, họ bỏ phiếu tán thành tách khỏi nước Anh; ngày 4/7, họ thông qua văn bản Tuyên ngôn Độc lập. Ngày 4/7 — ngày in trên văn bản — trở thành ngày được kỷ niệm.
Một chi tiết thường được kể: ngày 3/7/1776, John Adams, một trong các đại biểu, viết thư cho vợ là Abigail, đoán rằng ngày bỏ phiếu sẽ được các thế hệ sau mừng như một ngày hội lớn, với diễu hành, chuông, lửa trại và đèn hoa "từ đầu này tới đầu kia lục địa". Ông đoán sai ngày (ông nghĩ là ngày 2/7), nhưng đoán đúng cách mừng. Lá thư này được lưu giữ và là một trong những tư liệu quen thuộc nhất về nguồn gốc ngày lễ.
Ở đây, "đèn hoa" (illuminations) là một tục của thế kỷ 18: thắp nến ở cửa sổ, treo đèn và bắn pháo hoa để mừng sự kiện lớn. Trước khi có Mỹ, người Anh và người châu Âu đã mừng sinh nhật vua, chiến thắng, hoà ước bằng cách này. Người Mỹ thời ấy chỉ đơn giản dùng lại một cách mừng quen thuộc.
Từ Philadelphia 1777 tới ngày lễ toàn quốc
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 1776 | Ngày 4/7, Tuyên ngôn Độc lập được thông qua ở Philadelphia |
| 1777 | Lễ kỷ niệm một năm ở Philadelphia có chuông, tàu thuyền kéo cờ hoa và pháo hoa buổi tối |
| Cuối thế kỷ 18 – thế kỷ 19 | Nhiều thành phố tổ chức mừng 4/7 với đọc Tuyên ngôn, diễu hành của thị trấn, tiệc ngoài trời và pháo hoa |
| 1870 | Quốc hội Mỹ đưa ngày 4/7 vào danh sách ngày nghỉ lễ liên bang |
| Thế kỷ 20 | Pháo hoa cộng đồng do chính quyền địa phương tổ chức thành nếp; luật về pháo của từng bang dần chặt hơn |
| Hôm nay | Hàng nghìn màn pháo hoa cộng đồng khắp nước Mỹ trong cùng một tối |
Lý do pháo hoa bám rễ sâu như vậy không khó hiểu. Đầu tháng 7 là giữa mùa hè, trời ấm, đêm ngắn mà đẹp; ngày lễ là ngày nghỉ, cả nhà ra ngoài. Pháo hoa là thứ cả thị trấn cùng nhìn lên được một lúc — đúng tinh thần của một ngày lễ chung.
Một ngày 4/7 điển hình
Với phần đông người Mỹ, ngày 4/7 không phải chuyện chính trị mà là một ngày hè của gia đình và hàng xóm:
- Buổi sáng: nhiều thị trấn có đoàn diễu hành của cư dân — xe hoa, ban nhạc trường học, đội cứu hoả, câu lạc bộ thể thao.
- Buổi trưa – chiều: tiệc nướng ngoài trời ở sân sau, công viên, bãi biển; xúc xích kẹp bánh mì, bánh hamburger, dưa hấu, bánh táo là những món quen thuộc.
- Chập tối: người dân mang ghế gấp, chăn ra công viên, bờ hồ, sân vận động trường học để giữ chỗ.
- Khi trời tối hẳn (khoảng 21:00 – 21:30 tuỳ nơi): pháo hoa cộng đồng, thường dài 15–30 phút.
Vì trời mùa hè tối muộn, pháo ở Mỹ hiếm khi bắt đầu trước 21:00. Ở bờ đông nước Mỹ, 21:00 ngày 4/7 là khoảng 8:00 sáng ngày 5/7 giờ Việt Nam.
Những màn pháo hoa lớn
New York
New York có màn pháo hoa ngày 4/7 lớn nhất nước Mỹ, bắn từ các sà lan trên sông quanh đảo Manhattan, vị trí đổi theo năm. Người xem đứng dọc bờ sông ở Manhattan, Brooklyn, Queens hoặc New Jersey tuỳ năm. Màn này được truyền hình toàn quốc, kèm nhạc và các tiết mục ca nhạc.
Washington
Ở thủ đô, pháo hoa được bắn trên khu National Mall, quanh hồ phản chiếu dài trước đài tưởng niệm Lincoln. Người xem ngồi trên các bãi cỏ rộng của khu Mall, nhìn pháo trên nền tháp tưởng niệm Washington.
Boston
Boston nổi tiếng với buổi hoà nhạc ngoài trời bên bờ sông Charles trước màn pháo hoa. Từ những năm 1970, buổi hoà nhạc thường kết thúc bằng Overture 1812 của Tchaikovsky — một bản nhạc có tiếng chuông và tiếng đại bác trong tổng phổ — rồi pháo hoa nối tiếp. Đây là một ví dụ thú vị về cách một bản nhạc cổ điển châu Âu trở thành "nhạc 4/7" ở Mỹ.
Ngoài ba thành phố này, mỗi thành phố lớn đều có màn riêng, và hàng nghìn thị trấn có pháo hoa ở công viên, sân bóng, bãi biển. Với nhiều người Mỹ, màn pháo hoa đáng nhớ nhất là màn nhỏ ở quê mình.
Pháo hoa ở sân nhà: chuyện luật và chuyện an toàn
Khác Việt Nam, ở Mỹ người dân ở nhiều bang được mua một số loại pháo hoa tiêu dùng để đốt tại nhà. Luật mỗi bang một khác: có bang cho phép nhiều loại, có bang chỉ cho que pháo bông và pháo phun, có bang cấm gần như hoàn toàn; nhiều thành phố còn cấm riêng dù bang cho phép. Mùa khô hạn, nhiều nơi cấm thêm vì nguy cơ cháy rừng.
Chính vì pháo ở sân nhà phổ biến, ngày 4/7 cũng là ngày của bệnh viện và lính cứu hoả:
- Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Mỹ (CPSC) hằng năm ghi nhận hàng nghìn ca phải vào phòng cấp cứu vì pháo, phần lớn tập trung trong khoảng một tháng quanh ngày 4/7. Tay, ngón tay, mặt và mắt là những chỗ hay bị thương nhất.
- Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) nhiều năm nhắc rằng ngày 4/7 là một trong những ngày có nhiều vụ cháy được báo cáo nhất trong năm, phần lớn liên quan tới pháo.
- Que pháo bông — thứ thường được đưa cho trẻ nhỏ — cháy ở nhiệt độ trên 1.000 °C, đủ làm bỏng nặng và bắt lửa quần áo. NFPA khuyên để việc bắn pháo cho người chuyên nghiệp và đi xem màn pháo hoa cộng đồng.
- Các trại cứu hộ động vật thường bận rộn nhất vào ngày 5/7, vì chó mèo hoảng tiếng nổ chạy lạc.
Bài học ấy cũng đúng với Việt Nam, dù luật khác. Ở Việt Nam, theo quy định hiện hành, pháo nổ bị cấm; pháo hoa loại không gây tiếng nổ chỉ được dùng trong một số dịp, với người từ đủ 18 tuổi, mua từ đơn vị được phép; còn pháo hoa nổ tầm thấp, tầm cao chỉ đơn vị được cấp phép mới bắn, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Thắc mắc cụ thể nên hỏi công an xã, phường nơi mình ở. Nếu bị bỏng: làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay chườm đá, che bằng gạc sạch; bỏng ở mắt, mặt, tay hoặc diện rộng thì đưa ngay tới cơ sở y tế.
Vì sao 4/7 khác các ngày pháo hoa khác
| Đặc điểm | Ngày 4/7 ở Mỹ | Đêm giao thừa ở nhiều nơi |
|---|---|---|
| Mùa | Giữa hè, trời tối muộn | Mùa đông ở Bắc bán cầu |
| Thời điểm bắn | Khi trời tối, khoảng 21:00 – 22:00 | Đúng 0:00 |
| Quy mô | Hàng nghìn màn nhỏ, vài màn rất lớn | Thường tập trung vào một vài điểm lớn |
| Không khí | Dã ngoại gia đình, tiệc nướng, hàng xóm | Đếm ngược, đám đông trung tâm |
| Pháo tại nhà | Phổ biến ở nhiều bang | Tuỳ quốc gia |
Góc nhìn hôm nay: một ngày lễ, một cách nhìn về pháo hoa cộng đồng
Điều thú vị nhất của ngày 4/7 nằm ở quy mô cộng đồng. Không phải một màn pháo hoa khổng lồ, mà hàng nghìn màn vừa và nhỏ, mỗi màn do một thị trấn tự lo, xem trên bãi cỏ quen thuộc cùng hàng xóm. Đó là một mô hình đáng nghĩ: pháo hoa không chỉ để gây choáng ngợp, mà để một cộng đồng cùng ngẩng lên một lúc.
Với người muốn tìm hiểu thêm, Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ trưng bày bản gốc Tuyên ngôn Độc lập ở Washington; lá thư của John Adams gửi Abigail có bản số hoá công khai của Hội Lịch sử Massachusetts. Ở Philadelphia, khu lịch sử quanh Toà nhà Độc lập là nơi mọi chuyện bắt đầu. Còn với chuyện an toàn, trang của NFPA và CPSC có tài liệu dễ hiểu, kể cả cho trẻ em.
Và lời nhắc chung cho mọi nơi: pháo hoa đẹp nhất khi được bắn bởi đơn vị được cấp phép, người được đào tạo, trong vùng an toàn — còn người xem, dù ở New York hay Hà Nội, chỉ cần một chỗ ngồi tốt và giữ khoảng cách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Mỹ bắn pháo hoa ngày 4/7?
Ngày 4/7 kỷ niệm việc thông qua Tuyên ngôn Độc lập năm 1776. Ngay từ lễ kỷ niệm đầu tiên ở Philadelphia năm 1777 đã có pháo hoa, nối tiếp tục "đèn hoa" mừng sự kiện lớn của thế kỷ 18. Từ đó pháo hoa trở thành phần không thể thiếu của ngày lễ.
John Adams nói gì về cách mừng ngày độc lập?
Trong thư gửi vợ ngày 3/7/1776, John Adams đoán ngày bỏ phiếu độc lập sẽ được mừng bằng diễu hành, chuông, lửa trại và đèn hoa khắp lục địa. Ông nghĩ đó là ngày 2/7, nhưng ngày được kỷ niệm lại là 4/7. Lá thư hiện có bản số hoá công khai.
Ngày 4/7 thành ngày lễ liên bang từ năm nào?
Năm 1870, Quốc hội Mỹ đưa ngày 4/7 vào danh sách ngày nghỉ lễ liên bang. Trước đó, ngày này đã được mừng rộng rãi ở nhiều thành phố từ cuối thế kỷ 18. Hôm nay đây là một trong những ngày lễ lớn nhất ở Mỹ.
Ở Mỹ người dân có được tự đốt pháo không?
Tuỳ bang và tuỳ thành phố. Có bang cho phép nhiều loại pháo tiêu dùng, có bang chỉ cho một số loại nhỏ, có bang cấm gần như hoàn toàn. Mùa khô hạn nhiều nơi cấm thêm vì nguy cơ cháy.
Pháo hoa 4/7 ở Mỹ là mấy giờ Việt Nam?
Pháo thường bắt đầu khi trời tối, khoảng 21:00 giờ địa phương. Ở bờ đông nước Mỹ, đó là khoảng 8:00 sáng ngày 5/7 giờ Việt Nam. Ở bờ tây, muộn hơn ba tiếng, khoảng 11:00 sáng.