Nghề pháo hoa trình diễn gồm hai mảng chính: người thiết kế dựng kịch bản màn diễn (chọn nhạc, chọn hiệu ứng, sắp thời điểm), và đội kỹ thuật bắn pháo hoa lắp đặt, vận hành, chịu trách nhiệm an toàn ngoài bãi. Người vào nghề cần một nền tảng về âm nhạc – thẩm mỹ, kỹ năng dùng phần mềm thiết kế, hiểu biết về điện và an toàn, và bắt buộc phải làm việc trong đơn vị được cấp phép, được huấn luyện và cấp chứng chỉ theo quy định về vật liệu nổ. Không có con đường "tự học ở nhà" cho nghề này.
Một đội pháo hoa gồm những ai
Khán giả chỉ thấy bầu trời sáng rực, nhưng sau mỗi màn diễn là một đội nhiều người với vai trò khác nhau. Tên gọi có thể khác giữa các nước và các đơn vị, nhưng các vai trò cơ bản khá giống nhau.
| Vai trò | Làm gì | Cần giỏi điều gì |
|---|---|---|
| Người thiết kế | Dựng ý tưởng, chọn nhạc, sắp hiệu ứng trên dòng thời gian | Cảm âm, thẩm mỹ, hiểu đặc tính từng loại pháo, phần mềm thiết kế |
| Người chỉ huy bắn | Chịu trách nhiệm chung tại bãi bắn, quyết định bắn, hoãn, dừng | Kinh nghiệm thực địa, quy định an toàn, khả năng ra quyết định nhanh |
| Kỹ thuật viên bắn | Lắp giàn, đấu nối hệ thống điều khiển, kiểm tra, thu dọn | Kỷ luật, cẩn thận, sức khoẻ, kỹ năng điện |
| Người vận hành bàn điều khiển | Nạp kịch bản, đồng bộ với âm thanh, theo dõi và dừng khẩn cấp | Thiết bị điều khiển, mã thời gian, phối hợp với tổ âm thanh |
| Người phụ trách an toàn | Vùng cấm, khoảng cách, theo dõi gió, phối hợp lực lượng chức năng | Quy định, đánh giá rủi ro, liên lạc |
| Kho và vận chuyển | Bảo quản, vận chuyển pháo theo quy định hàng nguy hiểm | Hồ sơ, quy trình, thủ tục |
Ở đơn vị nhỏ, một người có thể kiêm nhiều vai. Ở màn diễn lớn, mỗi vai có thể là cả một tổ. Ngoài ra còn có những người làm ra quả pháo trong cơ sở sản xuất — một nghề riêng, được quản lý chặt chẽ, nằm ngoài phạm vi bài này.
Người thiết kế: nửa nghệ sĩ, nửa kỹ sư
Người thiết kế pháo hoa làm việc giống một nhà biên đạo, chỉ có điều "vũ công" là ánh sáng trên trời. Công việc của họ thường gồm:
- Gặp ban tổ chức để hiểu dịp, địa điểm, khán giả, thời lượng, giới hạn an toàn.
- Chọn và dựng nhạc, chia đoạn, tìm các điểm nhấn.
- Chọn hiệu ứng phù hợp từng đoạn trong danh mục pháo mà đơn vị có hoặc đặt được.
- Xếp thời điểm trên phần mềm, xem mô phỏng, chỉnh đi chỉnh lại.
- Phối hợp với đội kỹ thuật để kịch bản trên máy khớp với thực tế ngoài bãi.
Không ít người thiết kế bước vào nghề từ những ngành gần: âm nhạc, thiết kế ánh sáng sân khấu, đạo diễn sự kiện, hoặc từ chính đội kỹ thuật bắn sau nhiều năm. Thứ phân biệt người giỏi là con mắt tiết chế: biết khi nào không bắn.
Đội kỹ thuật: kỷ luật là trên hết
Nếu người thiết kế làm việc chủ yếu trước màn hình, thì đội kỹ thuật làm việc chủ yếu ngoài trời, nhiều ngày trước đêm diễn. Công việc nặng về thể lực: khuân vác, dựng giàn, kéo cáp, làm việc trên sà lan hay sân thượng, dưới nắng hoặc mưa, rồi trực tới khuya. Sau màn diễn là thu dọn, kiểm tra quả chưa nổ, trả lại hiện trường.
Điều quan trọng nhất trong đội kỹ thuật không phải sự nhanh nhẹn mà là kỷ luật: làm đúng quy trình mọi lúc, kể cả khi mệt, khi gấp, khi "chắc không sao đâu". Hầu hết tai nạn pháo hoa trong nghề đều liên quan tới việc bỏ qua một bước an toàn.
Học gì, cần chứng chỉ gì
Ở Việt Nam
Pháo hoa nổ thuộc nhóm hàng được quản lý chặt chẽ. Theo quy định hiện hành, việc sản xuất, vận chuyển và bắn pháo hoa nổ chỉ do các đơn vị được Nhà nước cấp phép thực hiện, và người trực tiếp làm việc với vật liệu nổ phải được huấn luyện, kiểm tra, cấp chứng chỉ theo quy định. Việt Nam hiện không có ngành đào tạo đại học riêng mang tên "thiết kế pháo hoa"; người làm nghề thường được đào tạo và rèn luyện ngay trong đơn vị.
Với người trẻ quan tâm, những nền tảng có ích có thể học công khai là: âm nhạc và cảm âm, thiết kế đồ hoạ – ánh sáng, kỹ thuật điện – điện tử, an toàn lao động, tổ chức sự kiện ngoài trời. Còn mọi thứ liên quan trực tiếp tới pháo chỉ học trong môi trường được cấp phép, có người hướng dẫn.
Ở các nước khác
Nhiều nước có hệ thống giấy phép hoặc chứng chỉ cho người bắn pháo hoa trình diễn, thường chia theo cấp: người mới làm phụ tá dưới sự giám sát, tích luỹ số màn diễn, qua khoá học và kỳ kiểm tra rồi mới được làm chỉ huy. Ở Nhật Bản, nhiều nhà làm pháo (hanabi-shi) học nghề nhiều năm trong các xưởng truyền thống, có nơi truyền qua nhiều đời trong gia đình, và người làm việc với thuốc pháo phải có chứng chỉ theo luật về vật liệu nổ của Nhật.
Nhịp làm việc trong năm
Nghề pháo hoa có mùa. Ở Việt Nam, cao điểm là dịp Tết Nguyên đán và các ngày lễ lớn, cùng các lễ hội, sự kiện được cấp phép bắn pháo hoa. Ở Nhật Bản, mùa hanabi rơi vào mùa hè, nhất là tháng 7 và tháng 8. Ở nhiều nước phương Tây, đêm giao thừa và các ngày lễ mùa hè là những đêm bận nhất.
Ngoài mùa cao điểm, người làm nghề lo thiết kế, đào tạo, bảo dưỡng thiết bị, thử nghiệm hiệu ứng mới trong điều kiện được phép, chuẩn bị hồ sơ. Một đặc điểm của nghề: bận nhất đúng lúc người khác nghỉ. Đêm giao thừa của người bắn pháo hoa là đêm làm việc căng thẳng nhất trong năm.
Những phẩm chất nghề đòi hỏi
- Bình tĩnh dưới áp lực: hàng trăm nghìn người đang chờ, nhưng gió đổi hướng thì vẫn phải dám hoãn.
- Cẩn thận tới mức "khó tính": kiểm tra lại cái đã kiểm tra.
- Làm việc nhóm: một màn diễn là sự phối hợp của nhiều tổ, cả với âm thanh, ánh sáng, lực lượng chức năng.
- Chịu được thời tiết và giờ giấc: làm ngoài trời, làm khuya, đi xa.
- Có con mắt nghệ thuật, nhất là với người muốn đi theo hướng thiết kế.
Nghề gần với pháo hoa mà không cần chạm vào pháo
Không phải ai mê pháo hoa cũng hợp với việc trực tiếp làm việc cạnh vật liệu nổ. Có những nghề cùng "hệ sinh thái" với màn khai mạc, nơi nhiều kỹ năng tương tự được dùng:
- Thiết kế ánh sáng biểu diễn và lập trình đèn.
- Thiết kế trình diễn drone ánh sáng.
- Trình chiếu lên công trình (projection mapping).
- Điều khiển đồng bộ trình diễn (show control) — người ghép âm thanh, đèn, màn hình, pháo vào chung một mã thời gian.
- Chụp ảnh, quay phim sự kiện về đêm.
Những nghề này có thể học công khai qua các khoá học, trường đào tạo về sân khấu, truyền hình, công nghệ đa phương tiện.
Câu hỏi thường gặp
Muốn làm nghề bắn pháo hoa thì học gì?
Nền tảng hữu ích gồm âm nhạc, thẩm mỹ, phần mềm thiết kế, kỹ thuật điện và an toàn lao động. Còn mọi việc trực tiếp với pháo chỉ được học và làm trong đơn vị được cấp phép, sau khi được huấn luyện và cấp chứng chỉ theo quy định về vật liệu nổ.
Ở Việt Nam có ngành đào tạo thiết kế pháo hoa không?
Hiện chưa có ngành đại học riêng mang tên thiết kế pháo hoa. Người làm nghề thường được đào tạo và rèn luyện trong các đơn vị được Nhà nước cấp phép sản xuất, bắn pháo hoa.
Người thiết kế pháo hoa khác người bắn pháo hoa thế nào?
Người thiết kế dựng kịch bản: chọn nhạc, chọn hiệu ứng, sắp thời điểm trên phần mềm. Đội bắn lắp đặt, vận hành hệ thống điều khiển và chịu trách nhiệm an toàn ngoài bãi. Ở đơn vị nhỏ, một người có thể kiêm cả hai.
Nghề bắn pháo hoa bận nhất vào lúc nào?
Ở Việt Nam là dịp Tết Nguyên đán và các ngày lễ lớn; ở Nhật Bản là mùa hè, nhất là tháng 7 và tháng 8; ở nhiều nước khác là đêm giao thừa và các ngày lễ mùa hè. Nói chung, người bắn pháo hoa bận nhất đúng lúc người khác nghỉ.
Hanabi-shi là gì?
Đó là cách người Nhật gọi các nhà làm pháo hoa. Nhiều hanabi-shi học nghề nhiều năm trong xưởng truyền thống, có xưởng truyền qua nhiều đời trong gia đình, và họ thường tự tay làm những quả pháo dự thi.