Nhạc nước là gì: đài phun nước nhảy múa theo nhạc hoạt động thế nào

Nhạc nước là màn trình diễn trong đó hàng chục tới hàng nghìn vòi phun được máy tính điều khiển để tia nước vút lên, lắc lư, xoay vòng, đổi độ cao đúng theo nhịp một bản nhạc, kèm đèn màu chiếu từ dưới nước lên. Mỗi bài nhạc có một "vũ đạo nước" được biên soạn trước, giống như biên đạo múa cho một đoàn diễn viên — chỉ khác là diễn viên là những cột nước. Có nơi còn thêm màn sương để chiếu phim, laser và cả lửa.

Đài phun nước có từ rất lâu, nhưng cho nước "nhảy" theo nhạc đúng từng phách là chuyện của máy bơm, van điện và máy tính thế kỷ 20.

Từ vườn thượng uyển đến quảng trường thành phố

Người châu Âu thời Phục Hưng và Baroque đã mê những màn trình diễn nước. Ở Villa d'Este (Tivoli, gần Rome), từ thế kỷ 16 đã có Đài phun nước Đàn Organ, dùng sức nước để làm phát ra âm nhạc — một kiểu "nhạc nước" theo chiều ngược lại: nước tạo ra nhạc. Thế kỷ 17, vua Louis XIV cho xây hệ thống đài phun nước đồ sộ ở cung điện Versailles (Pháp). Nước thời đó chưa đủ để chạy mọi đài cùng lúc, nên người làm vườn mở van từng khu theo bước chân nhà vua đi dạo.

Ngày nay Versailles vẫn tổ chức các buổi "Đài phun nước nhạc" vào mùa ấm, cho nước phun trên nền nhạc Baroque — một cách xem nhạc nước rất gần với nguồn gốc của nó.

Bước ngoặt đến khi có điện và máy bơm. Năm 1929, nhân Triển lãm Quốc tế Barcelona, kỹ sư Carles Buïgas thiết kế Đài phun nước Ma thuật ở chân đồi Montjuïc: nước kết hợp ánh sáng màu, đổi hình theo chương trình. Từ thập niên 1980, đài này có thêm phần nhạc và trở thành một trong những màn nhạc nước được biết tới nhiều nhất châu Âu.

Bên dưới mặt nước có gì

Khán giả chỉ thấy nước và đèn. Phía dưới là cả một "dàn nhạc" thiết bị:

• Vòi phun nhiều loại: vòi tia thẳng cho cột nước mảnh; vòi xoè cho chùm hình hoa; vòi bắn cho tia nước phụt lên thành từng phát như tiếng trống; vòi lắc qua lại cho hàng tia "nhảy sóng"; vòi phun sương cho làn mù trắng.
• Máy bơm và van: quyết định tia cao hay thấp, mở hay tắt. Máy bơm điều tốc cho phép nước dâng từ từ hoặc vọt mạnh.
• Đèn dưới nước: ngày nay chủ yếu là đèn LED đổi màu, đặt ngay chân vòi để tia nước sáng lên từ bên trong.
• Bộ điều khiển trung tâm: máy tính chạy chương trình, gửi lệnh tới từng vòi, từng đèn theo đúng thời gian của bản nhạc.

Nước không bị bỏ phí: hầu hết đài lớn dùng hệ tuần hoàn, nước rơi xuống hồ được lọc rồi bơm lại.

Biên đạo cho nước: khó hơn ta tưởng

Người dựng nhạc nước nghe bản nhạc nhiều lần, đánh dấu từng đoạn: đoạn êm thì cho tia thấp, uốn lượn; đoạn dồn dập thì cho các vòi bắn thay nhau; đoạn cao trào thì mở toàn bộ, cột giữa vút cao nhất. Màu đèn cũng được chọn theo cảm xúc: lam và tím cho đoạn trầm, vàng cam cho đoạn rộn ràng, trắng cho khoảnh khắc đỉnh.

Có một cái khó riêng: nước có quán tính. Từ lúc mở van tới lúc cột nước lên tới đỉnh mất một khoảng thời gian, cột càng cao càng lâu. Nếu mở van đúng lúc tiếng trống vang lên, nước sẽ lên trễ, khán giả thấy "lệch nhịp". Người lập trình phải ra lệnh sớm hơn nhịp nhạc một chút, tính riêng cho từng loại vòi và từng độ cao. Màn nhạc nước hay là màn mà người xem thấy tia nước "chạm" đúng phách — và không biết rằng lệnh đã đi trước đó.

Gió cũng là một biến số. Tia cao bị gió thổi bạt, vừa làm hỏng hình vừa làm ướt khán giả. Nhiều đài lớn có cảm biến gió và tự hạ độ cao khi gió mạnh.

Màn nước, laser và lửa: nhạc nước thế hệ mới

Từ khoảng cuối thế kỷ 20, nhiều nơi thêm vào nhạc nước những thứ khác:

• Màn nước: một làn nước mỏng hoặc màn sương phun thành bức tường mờ, rồi chiếu phim lên đó. Người xem thấy hình như đang lơ lửng giữa hồ.
• Laser: tia laser vẽ hình lên màn nước hoặc bắn qua làn sương, tạo những đường sáng rõ nét.
• Lửa: một số màn lớn đặt vòi lửa xen giữa vòi nước, tạo đối lập nóng – lạnh.

Những màn như vậy gần với một vở diễn có cốt truyện hơn là một đài phun nước. Nhưng cũng có người thích nhạc nước thuần tuý: chỉ nước, đèn và nhạc.

Một số đài nhạc nước nổi tiếng

Ở Việt Nam, nhạc nước đã có mặt ở nhiều thành phố: tại các hồ trung tâm, quảng trường, công viên ven sông, thường diễn vào buổi tối cuối tuần và dịp lễ. Lịch diễn thay đổi theo mùa và theo quyết định của đơn vị quản lý, nên cần xem thông báo địa phương trước khi đi.

Nhạc nước trong lễ khai mạc

Lễ khai mạc ít khi dựng nhạc nước riêng, vì đài phun cần hồ và hệ thống ống cố định. Nhưng khi lễ diễn ra bên sông, hồ hay bến cảng, đạo diễn có thể dùng chính mặt nước làm sân khấu: màn nước để chiếu hình, tia nước bắn lên cùng pháo hoa tầm thấp, đèn rọi xuống mặt sông. Mặt nước còn nhân đôi mọi thứ — pháo hoa, drone, laser — nhờ ảnh phản chiếu, một lý do khiến nhiều đêm lễ hội chọn bờ sông.

Xem nhạc nước sao cho trọn

• Đứng đầu gió: để ý gió thổi từ đâu, đứng ở phía gió thổi tới hồ chứ không phải phía gió thổi từ hồ ra, nếu không muốn bị bụi nước tạt ướt.
• Đứng hơi xa và cao: nhìn từ bậc thang, cầu, ban công thấy được toàn bộ đội hình vòi; đứng sát mép hồ chỉ thấy vài cột nước trước mặt.
• Đến sớm vài phút: nhiều nơi có bài mở đầu ngắn, và chỗ đẹp hết nhanh vào cuối tuần.
• Chụp ảnh: tốc độ nhanh (khoảng 1/250 giây trở lên) đóng băng từng giọt nước; tốc độ chậm (từ nửa giây) biến tia nước thành dải lụa mềm. Điện thoại có thể thử chế độ chụp liên tục khi cột nước lên cao nhất.
• Trông trẻ nhỏ: khu quanh hồ ẩm ướt, trơn; nhiều đài có thành thấp. Giữ trẻ trong tầm tay, đừng để trẻ trèo lên thành hồ.

Góc nhìn hôm nay: một bản nhạc ba chiều

Nhạc nước là một trong số ít loại hình trình diễn ánh sáng mà người xem đứng gần được, nghe được tiếng nước, cảm được hơi mát. Nó cũng thân thiện với mọi lứa tuổi: không tiếng nổ, không khói. Lần tới khi xem, thử nhắm mắt nghe nhạc vài giây rồi mở mắt — sẽ thấy rõ người biên đạo đã "dịch" bản nhạc sang ngôn ngữ của nước thế nào: tiếng trống thành tia bắn, tiếng vĩ cầm thành đường cong, khoảng lặng thành mặt hồ phẳng.

Còn vì sao tia nước cong thành hình vòm khi bay, đó là chuyện vật lý chuyển động, có thể đọc thêm ở các tài liệu về chuyển động ném xiên.