Ở Việt Nam, pháo hoa đi từ những que pháo bông, ống pháo phun lửa cầm tay trong các dịp vui ngày trước tới những màn pháo hoa tầm cao, tầm thấp do đơn vị được cấp phép bắn đêm giao thừa ở các thành phố hôm nay. Bước ngoặt là giữa thập niên 1990: khi pháo nổ bị cấm, pháo hoa trình diễn dần trở thành cách đón năm mới quen thuộc của người đô thị.
Bài này kể về pháo hoa — thứ pháo để ngắm ánh sáng — ở Việt Nam. Tục đốt pháo nổ ngày Tết và những câu chuyện quanh nó là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc khi cần nối mạch.
"Pháo hoa" hay "pháo bông": một thứ, hai tên
Người miền Bắc nói pháo hoa, người miền Nam quen gọi pháo bông — "bông" trong tiếng Nam là "hoa". Hai từ cùng chỉ thứ pháo để ngắm ánh lửa, khác với pháo nổ chỉ để nghe tiếng. Trong lời ăn tiếng nói thường ngày, "pháo bông" còn hay dùng để chỉ loại nhỏ cầm tay hoặc cắm xuống đất, còn màn bắn lớn trên trời thì cả nước đều gọi là "bắn pháo hoa".
Một số tên gọi dân gian quen thuộc:
- Que pháo bông: que kim loại mảnh, đốt lên toé những tia sáng li ti như hoa sao. Loại này quen thuộc trong các dịp Tết, sinh nhật, đám cưới.
- Pháo bông cắm đất, pháo phun: ống đặt xuống đất, phun tia lửa lên cao vài mét.
- Pháo thăng thiên: tên dân gian cho loại pháo có đuôi, phóng vút lên trời rồi toé lửa.
- Pháo hoa tầm thấp, tầm cao: tên gọi trong văn bản và báo chí cho các màn bắn trình diễn, phân theo độ cao quả pháo nở.
Pháo bông ngày xưa: ít sử liệu, nhiều ký ức
Cần nói thật: sử liệu về pháo hoa trình diễn ở Việt Nam thời trung đại còn rất tản mạn. Nghề làm pháo nổ có từ lâu và gắn với nhiều làng nghề, nhưng những màn pháo hoa để ngắm theo kiểu cung đình châu Âu hay hanabi Nhật Bản thì gần như không có ghi chép rõ ràng. Nhiều chi tiết lưu truyền trên mạng về "pháo hoa trong cung đình" thời này thời kia chưa đối chiếu được với văn bản gốc — nên đọc thận trọng.
Ký ức gần hơn, của nhiều thế hệ thế kỷ 20, thì phong phú: những que pháo bông trẻ con cầm chạy ngoài sân đêm giao thừa, ống pháo phun đặt trước hiên nhà trong ngày cưới. Đó là pháo hoa ở quy mô gia đình — nhỏ, gần, và cũng là nguyên nhân của rất nhiều ca bỏng tay ở trẻ em.
Pháo đất: tiếng nổ không cần thuốc
Một nét thú vị: ở một số làng đồng bằng Bắc Bộ, như làng Phù Lưu (Hà Nội), có tục đập pháo đất trong hội làng — người ta nặn đất sét thành hình chiếc bát úp rồi ném mạnh xuống, không khí bị nén làm đáy vỡ ra kêu "đốp". Đây không phải pháo dùng thuốc nổ, mà là một cách tạo tiếng nổ từ đất và sức người, cho thấy người Việt thích âm thanh ngày hội tới mức nào.
Mốc 1994–1995: khi pháo nổ dừng lại
Năm 1994, Chỉ thị 406/CT-TTg cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ, áp dụng từ đầu năm 1995. Câu chuyện Tết không còn tiếng pháo nổ là một đề tài riêng; điều quan trọng với bài này là hệ quả: khoảng trống âm thanh và ánh sáng đêm giao thừa dần được lấp bằng những màn pháo hoa trình diễn do chính quyền các thành phố tổ chức.
Từ đó, "đi xem bắn pháo hoa" trở thành một phần của đêm giao thừa với nhiều gia đình thành thị. Ở Hà Nội, những điểm quen thuộc là quanh hồ Hoàn Kiếm và các điểm bắn tầm cao rải khắp thành phố; ở TP.HCM là hai bờ sông Sài Gòn; nhiều tỉnh thành khác chọn bờ sông, quảng trường, công viên lớn. Một số năm, vì dịch bệnh hoặc lý do khác, việc bắn pháo hoa được giảm hoặc dừng — nên mỗi năm nên xem thông báo chính thức của địa phương.
Tầm thấp và tầm cao: hai kiểu bắn quen thuộc
| Pháo hoa tầm thấp | Pháo hoa tầm cao | |
|---|---|---|
| Độ cao nở | Thấp, gần mặt đất hoặc mặt nước | Cao trên bầu trời |
| Khán giả | Xem gần, tập trung một khu vực | Thấy được từ xa, nhiều nơi trong thành phố |
| Hiệu ứng nổi bật | Thác lửa, tia phun, hình nhỏ, nhiều màu dày | Bông hoa lớn, liễu rủ, đổi màu |
| Thường đặt ở | Ven hồ, bờ sông, sân khấu lễ hội | Trận địa riêng ở bãi trống, có vùng an toàn rộng |
Cả hai đều chỉ do đơn vị được cấp phép bắn, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Phần khoa học vì sao hai loại khác nhau có bài riêng ở danh mục Pháo hoa hoạt động thế nào.
Lễ hội pháo hoa: từ đêm giao thừa sang mùa du lịch
Từ cuối thập niên 2000, pháo hoa ở Việt Nam bước sang một vai trò mới: sự kiện văn hoá – du lịch. Các lễ hội pháo hoa quốc tế với nhiều đội nước ngoài tham gia, bắn theo nhạc, thu hút du khách tới thành phố đăng cai. Pháo hoa cũng xuất hiện ngày càng nhiều trong các lễ khai mạc đại hội thể thao, lễ hội văn hoá lớn, kỷ niệm thành lập tỉnh thành. Những màn bắn này dàn dựng theo kịch bản, khớp nhạc, điều khiển điện tử — cùng xu hướng với thế giới.
Gần đây, ở một số dịp, những đội hình drone phát sáng được dùng cùng hoặc thay pháo hoa — chuyện này thuộc danh mục Drone, ánh sáng & trình chiếu.
Pháo hoa hôm nay: quy định ở mức phổ thông
Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP (có hiệu lực từ 11/01/2021) và các quy định hiện hành:
- Pháo nổ bị cấm với người dân.
- Pháo hoa loại không gây tiếng nổ (như que pháo bông, một số loại phun sáng) được dùng trong các dịp lễ, tết, sinh nhật, cưới hỏi, hội nghị, khai trương… với người từ đủ 18 tuổi, và phải mua từ đơn vị được phép kinh doanh.
- Pháo hoa nổ (tầm thấp, tầm cao) chỉ do đơn vị được phép bắn, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Năm 2024, Quốc hội thông qua luật mới về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, thay luật cũ. Chi tiết có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn; khi cần, hỏi công an xã, phường nơi mình ở. Bài này không thay lời tư vấn pháp lý.
Góc nhìn hôm nay: xem pháo hoa thế nào cho trọn
Hiểu lịch sử giúp nhìn một đêm giao thừa khác đi. Que pháo bông trong tay trẻ con là hậu duệ của những que pháo nhỏ người Edo, người Tống từng bán; màn bắn tầm cao trên sông là truyền thống pháo hoa bên mặt nước có từ Versailles và Sumida; và việc chỉ đơn vị được cấp phép mới bắn là kết quả của hàng trăm năm học từ tai nạn.
Mấy điều mang về:
- Que pháo bông không phải đồ chơi an toàn cho trẻ nhỏ: đầu que rất nóng, tia lửa dễ bén quần áo. Trẻ nhỏ chỉ nên xem, người lớn cầm.
- Pháo giấy đám cưới (ống bắn kim tuyến, giấy màu) thường dùng khí nén hoặc lò xo, không phải pháo hoa — nhưng vẫn không chĩa vào mặt người.
- Đi xem giao thừa: chọn chỗ đứng thoáng, ngược hướng gió so với trận địa pháo để tránh khói và tàn rơi, giữ trẻ bên cạnh trong đám đông.
- Không mua pháo trôi nổi trên mạng, không tự chế dưới bất cứ hình thức nào.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc văn bản Nghị định 137/2020 trên cổng văn bản pháp luật của Chính phủ, và xem các bài ở danh mục An toàn & quy định pháo.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa và pháo bông khác nhau thế nào?
Về cơ bản là một: "pháo hoa" là cách gọi miền Bắc, "pháo bông" là cách gọi miền Nam, vì "bông" nghĩa là "hoa". Trong đời thường, "pháo bông" hay dùng cho loại nhỏ cầm tay hoặc cắm đất, còn màn bắn lớn trên trời thường gọi là pháo hoa.
Que pháo bông có phải pháo nổ không?
Không. Que pháo bông là loại pháo hoa không gây tiếng nổ, cháy toé tia sáng nhỏ. Dù vậy đầu que rất nóng và tia lửa dễ bén quần áo, nên trẻ nhỏ chỉ nên đứng xem, người lớn cầm và giữ khoảng cách với mặt, tóc.
Người dân có được dùng pháo hoa không?
Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP, người từ đủ 18 tuổi được dùng pháo hoa loại không gây tiếng nổ trong các dịp lễ, tết, sinh nhật, cưới hỏi, khai trương…, mua từ đơn vị được phép. Pháo hoa nổ tầm thấp, tầm cao chỉ do đơn vị được phép bắn theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Pháo hoa tầm cao và tầm thấp khác nhau thế nào?
Pháo hoa tầm thấp nở gần mặt đất hoặc mặt nước, xem gần, có nhiều thác lửa và tia phun. Pháo hoa tầm cao nở trên bầu trời, thấy được từ xa, tạo những bông hoa lớn. Cả hai đều chỉ do đơn vị được cấp phép bắn.
Bắn pháo hoa giao thừa ở Việt Nam có từ bao giờ?
Bắn pháo hoa đêm giao thừa ở các thành phố lớn dần thành nếp từ sau khi pháo nổ bị cấm giữa thập niên 1990. Mỗi năm, địa điểm và quy mô do chính quyền địa phương quyết định và thông báo trước.
