Ba bức tranh pháo hoa nổi tiếng nhất thế giới là bản in Pháo hoa ở Ryōgoku của Utagawa Hiroshige (1858), bức Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket của James McNeill Whistler (khoảng 1875) và cảnh Girandola ở Rome của Joseph Wright of Derby (thập niên 1770). Mỗi bức giải một bài toán khó theo một cách: làm sao vẽ thứ ánh sáng chỉ sống vài giây trên nền trời đen.
Bức của Whistler còn dính vào một trong những vụ kiện nổi tiếng nhất lịch sử mỹ thuật — họ thắng, nhưng chỉ được bồi thường một đồng farthing, đồng xu nhỏ nhất nước Anh thời ấy.
Vì sao vẽ pháo hoa lại khó
Pháo hoa là chủ đề "chống lại" hội hoạ ở mọi điểm:
- Nó là ánh sáng, mà sơn và mực thì không tự phát sáng. Hoạ sĩ chỉ có thể làm cho vùng sáng trông như phát sáng bằng cách làm vùng quanh nó thật tối.
- Nó chỉ sống vài giây. Không ai ngồi vẽ trực tiếp được; mọi bức tranh pháo hoa đều vẽ từ trí nhớ, từ phác thảo nhanh, hoặc từ tưởng tượng.
- Nó luôn chuyển động: bay lên, nở, rơi. Tranh chỉ có một khoảnh khắc, phải chọn khoảnh khắc nào để kể cả quá trình.
Mỗi hoạ sĩ dưới đây chọn một lời giải khác nhau — và đó là lý do so sánh họ rất thú vị.
Wright of Derby và Girandola: ánh sáng như kịch
Joseph Wright, thường gọi là Wright of Derby, là hoạ sĩ Anh thế kỷ 18 nổi tiếng với những cảnh ánh nến, ánh lò rèn, ánh lửa trong bóng tối. Sau chuyến đi Ý giữa thập niên 1770, ông vẽ màn Girandola — màn pháo hoa truyền thống bắn từ lâu đài Sant'Angelo ở Rome — và còn vẽ cảnh núi lửa Vesuvius phun trào, như một cặp tranh "lửa nhân tạo" và "lửa tự nhiên".
Lời giải của Wright là kịch tính. Lâu đài tối sẫm, khối lửa trắng vàng bùng lên từ đỉnh, các vệt sáng toả ra như nan quạt, bóng phản chiếu trên sông Tiber. Bức tranh như một sân khấu có đèn chiếu: mắt người xem bị kéo thẳng vào tâm sáng. Đó là cách nhìn pháo hoa của thời cung đình châu Âu — một màn diễn hoành tráng gắn với công trình kiến trúc.
Hiroshige và Ryōgoku: một chấm sáng giữa trời đêm
Năm 1858, Utagawa Hiroshige đưa vào bộ tranh khắc gỗ Trăm cảnh nổi tiếng Edo (Meisho Edo Hyakkei, 1856–1859) một bản in tên Pháo hoa ở Ryōgoku. Đây là một trong những tác phẩm cuối đời ông.
Lời giải của Hiroshige ngược hẳn Wright: tiết chế. Phần lớn tờ tranh là bầu trời xanh đen thẫm. Dưới thấp là dòng sông Sumida với những chiếc thuyền nhỏ, cây cầu Ryōgoku vắt ngang như một nét mảnh. Giữa trời, một quả pháo vừa nở thành chùm sáng nhỏ, những vệt lửa rủ xuống. Thêm vài đốm sáng li ti rải rác. Hết.
Cái hay là khoảng trống. Bầu trời rộng mênh mông làm chấm sáng trở nên quý giá, và người xem tự cảm thấy khoảnh khắc chờ đợi — cả thành phố ngước lên chờ quả tiếp theo. Bản in khắc gỗ với lớp màu chuyển (bokashi) trên nền trời giúp bóng đêm có chiều sâu thay vì là một mảng phẳng.
Nhìn kỹ một bản in Hiroshige
Khi xem bản in này trong bộ sưu tập số của bảo tàng, phóng to và để ý: chuyển màu của bầu trời từ đậm ở trên xuống nhạt hơn ở chân trời; dáng những con thuyền chở khách xem pháo; và việc quả pháo được đặt lệch khỏi tâm — một bố cục rất Nhật.
Whistler và "Quả pháo rơi": tranh hay là "lọ sơn ném vào mặt"
Khoảng năm 1875, hoạ sĩ người Mỹ sống ở London James McNeill Whistler vẽ Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket (Dạ khúc đen và vàng – Quả pháo rơi). Cảnh là một đêm pháo hoa ở Cremorne Gardens, một vườn giải trí ở Chelsea bên sông Thames.
Lời giải của Whistler là xoá hình, giữ cảm giác. Gần như không thấy rõ vật gì: một nền đen xanh mờ khói, vài bóng người lờ mờ, và những đốm vàng li ti rơi lả tả như mưa. Ông không vẽ quả pháo, ông vẽ cái cảm giác lúc tàn lửa rơi trong đêm sương khói. Cái tên "Nocturne" (dạ khúc) lấy từ âm nhạc — Whistler muốn tranh được cảm nhận như một bản nhạc, không phải như một bản tường thuật.
Vụ kiện năm 1878
Năm 1877, bức tranh được bày ở phòng tranh Grosvenor (London). Nhà phê bình danh tiếng John Ruskin viết bài chê thẳng, đại ý rằng ông không ngờ một kẻ lại dám đòi hai trăm guinea chỉ để "ném một lọ sơn vào mặt công chúng". Whistler kiện Ruskin tội phỉ báng.
Phiên toà năm 1878 trở thành cuộc tranh luận công khai về câu hỏi: tranh là gì? Khi luật sư hỏi Whistler vẽ bức tranh mất bao lâu và vì sao đòi giá cao như vậy cho vài ngày làm việc, câu trả lời của ông đi vào sách vở với ý: ông đòi tiền cho hiểu biết tích luỹ cả đời, không phải cho hai ngày. Bồi thẩm đoàn xử Whistler thắng — nhưng chỉ cho bồi thường một farthing và không buộc Ruskin trả án phí. Chi phí kiện tụng góp phần khiến Whistler phá sản năm 1879.
Bức tranh hiện thuộc Viện Nghệ thuật Detroit (Detroit Institute of Arts, Mỹ). Ngày nay, nó thường được xem là một bước tiến tới hội hoạ trừu tượng: bức tranh không cần kể chuyện, chỉ cần màu và cảm giác.
Sợi dây nối Hiroshige và Whistler
Hai bức tranh không chỉ cùng chủ đề. Whistler là một trong những hoạ sĩ phương Tây chịu ảnh hưởng sâu của tranh khắc gỗ Nhật Bản — trào lưu mà châu Âu thời ấy gọi là Japonisme. Bức Nocturne: Blue and Gold – Old Battersea Bridge của ông, vẽ một cây cầu mảnh trên sông Thames ban đêm, thường được đặt cạnh bản in cầu Kyōbashi của Hiroshige để thấy sự học hỏi rõ ràng: cây cầu cao vút, dòng sông tối, đốm pháo hoa trên trời.
Vậy là, một bản in khắc gỗ ở Edo năm 1858 và một bức sơn dầu ở London gần hai mươi năm sau có chung một tinh thần: bầu trời tối, rất ít chi tiết, ánh sáng được trân trọng vì nó hiếm.
So sánh ba lời giải
| Tác phẩm | Năm | Chất liệu | Lời giải | Cảm giác để lại |
|---|---|---|---|---|
| Girandola ở lâu đài Sant'Angelo — Wright of Derby | Thập niên 1770 | Sơn dầu | Khối sáng lớn, tương phản mạnh, gắn với kiến trúc | Hoành tráng, kịch tính |
| Pháo hoa ở Ryōgoku — Hiroshige | 1858 | Tranh khắc gỗ màu | Bầu trời rộng, một chấm sáng lệch tâm | Chờ đợi, tĩnh lặng |
| The Falling Rocket — Whistler | Khoảng 1875 | Sơn dầu | Xoá hình, chỉ còn tàn lửa và khói | Mơ hồ, như một bản nhạc |
Góc nhìn hôm nay: từ tranh đến ảnh chụp pháo hoa
Ba hoạ sĩ để lại những bài học dùng được ngay khi giơ điện thoại lên chụp pháo hoa:
- Đừng chỉ chụp pháo hoa — chụp cả cầu, sông, mái nhà, đám đông nhìn từ phía sau. Như Hiroshige và Wright, khung cảnh làm pháo hoa có ý nghĩa.
- Để trời tối chiếm nhiều khung hình. Khoảng trống làm ánh sáng nổi bật.
- Đừng sợ ảnh mờ: một tấm hơi nhoè, đầy khói và đốm vàng rơi, có khi gợi cảm xúc hơn tấm nét căng — như Whistler.
Muốn xem tận mắt: bản in Hiroshige có trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng lớn, hầu hết đã số hoá, xem miễn phí trên mạng; bức của Whistler ở Detroit; tranh Girandola của Wright of Derby có nhiều phiên bản, một trong số đó thuộc bộ sưu tập ở Anh. Đọc thêm: các tài liệu của Tate về Whistler và vụ kiện Ruskin.
Câu hỏi thường gặp
Bức tranh pháo hoa nổi tiếng nhất là bức nào?
Ba tác phẩm thường được nhắc nhất là bản in Pháo hoa ở Ryōgoku của Hiroshige (1858), bức Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket của Whistler (khoảng 1875) và cảnh Girandola ở Rome của Joseph Wright of Derby (thập niên 1770).
Vụ kiện Whistler và Ruskin là gì?
Năm 1877, nhà phê bình John Ruskin chê bức The Falling Rocket của Whistler như "ném một lọ sơn vào mặt công chúng". Whistler kiện tội phỉ báng; năm 1878 ông thắng kiện nhưng chỉ được bồi thường một farthing, và chi phí kiện góp phần khiến ông phá sản.
Bức Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket hiện ở đâu?
Bức tranh hiện thuộc Viện Nghệ thuật Detroit (Detroit Institute of Arts) ở Mỹ. Tranh vẽ cảnh pháo hoa ở Cremorne Gardens, một vườn giải trí bên sông Thames ở London.
Bản in Pháo hoa ở Ryōgoku của Hiroshige thuộc bộ nào?
Bản in thuộc bộ Trăm cảnh nổi tiếng Edo (Meisho Edo Hyakkei) mà Hiroshige thực hiện từ năm 1856 đến 1859. Tranh vẽ pháo hoa nở trên sông Sumida, gần cầu Ryōgoku, năm 1858.
Hiroshige có ảnh hưởng tới Whistler không?
Có. Whistler chịu ảnh hưởng lớn của tranh khắc gỗ Nhật Bản trong trào lưu Japonisme ở châu Âu. Các bức dạ khúc về sông Thames của ông, như cảnh cầu Battersea cũ, thường được đặt cạnh tranh Hiroshige để thấy rõ mối liên hệ.
