Trong văn chương và điện ảnh, pháo hoa gần như luôn mang một nghĩa: vẻ đẹp rực rỡ nhất cũng là vẻ đẹp ngắn nhất. Từ truyện ngắn Vũ hội của Akutagawa Ryūnosuke (1920), tản văn về que pháo bông của nhà vật lý Terada Torahiko, tới phim Hana-bi của Kitano Takeshi (Sư tử Vàng Venice 1997) hay cảnh pháo hoa trong To Catch a Thief của Hitchcock (1955), pháo hoa là cách kể về một khoảnh khắc không giữ lại được.
Bài này đi qua những tác phẩm tiêu biểu, không kể hết nội dung, chỉ dừng ở chỗ pháo hoa xuất hiện và nó làm gì cho câu chuyện.
Vì sao pháo hoa thành ẩn dụ được yêu thích
Pháo hoa có sẵn ba thứ mà người kể chuyện cần:
- Một vòng đời trọn vẹn trong vài giây: bay lên, nở rộ, tàn rơi, tắt. Đó là một đời người thu nhỏ.
- Một khoảnh khắc chung: cả đám đông cùng ngước lên một lúc. Hai nhân vật đứng cạnh nhau nhìn pháo hoa là hai người đang chia sẻ cùng một điều.
- Ánh sáng giữa bóng tối: khuôn mặt nhân vật được chiếu sáng từng chập, rồi chìm lại vào đêm — một hình ảnh điện ảnh có sẵn.
Người Nhật có một khái niệm thẩm mỹ gần với cảm giác này: mono no aware — nỗi xao xuyến trước cái đẹp mong manh, như hoa anh đào rụng. Pháo hoa, với người Nhật, nằm cùng một mạch cảm xúc ấy.
Văn chương phương Tây: từ Shakespeare đến tiểu thuyết
Ở châu Âu, pháo hoa xuất hiện trong văn chương sớm nhất như một thứ xa hoa của lễ hội. Trong vở hài kịch Love's Labour's Lost (Uổng công yêu) của Shakespeare, nhân vật Armado khoe sẽ dựng cho các tiểu thư một màn trình diễn, kể một mạch: cuộc rước, vở diễn, màn hoá trang, hay pháo hoa. Chỉ một chữ thoáng qua, nhưng cho thấy pháo hoa đã nằm trong danh sách thú vui sang trọng của thời Elizabeth — đúng thời nữ hoàng được đón bằng pháo hoa ở Kenilworth năm 1575.
Về sau, trong tiểu thuyết thế kỷ 19, pháo hoa thường là phông nền của những buổi dạ hội, những đêm vườn giải trí ở London hay Paris: nơi các nhân vật gặp nhau, tỏ tình, hay thấy mình lạc lõng giữa đám đông vui vẻ. Pháo hoa ở đây vừa là cảnh, vừa là đối lập: bên ngoài rộn rã, bên trong nhân vật thì có khi trống rỗng.
Văn chương Nhật Bản: pháo hoa và đời người
Akutagawa và "Vũ hội" (1920)
Truyện ngắn Vũ hội (Butōkai) của Akutagawa Ryūnosuke đặt cảnh ở một buổi khiêu vũ kiểu Tây năm 1886 ở Tokyo. Cô gái trẻ Akiko nhảy với một sĩ quan hải quân Pháp. Đêm ấy, hai người đứng ở ban công nhìn pháo hoa, và người sĩ quan nói rằng ông đang nghĩ về pháo hoa — thứ pháo hoa giống như đời người (ông dùng chữ tiếng Pháp vie). Cuối truyện, nhiều năm sau, Akiko mới biết người sĩ quan ấy là nhà văn Pháp Pierre Loti.
Câu nói ngắn gọn ấy là một trong những ẩn dụ pháo hoa được trích nhiều nhất trong văn học Nhật: rực rỡ, ngắn ngủi, và chỉ được hiểu trọn khi đã qua.
Terada Torahiko và que pháo bông
Terada Torahiko (1878–1935) là nhà vật lý, đồng thời là cây bút tản văn nổi tiếng. Ông viết về senkō hanabi — que pháo bông nhỏ của Nhật, loại có giấy xoắn, đốt lên thành một hạt lửa tròn đỏ rồi toé tia — với con mắt vừa của nhà khoa học vừa của nhà thơ, và khuyến khích nghiên cứu hiện tượng tưởng như tầm thường này.
Người Nhật đặt tên cho bốn giai đoạn cháy của que senkō hanabi: botan (hoa mẫu đơn — hạt lửa tròn nóng rực), matsuba (lá thông — tia lửa toé mạnh), yanagi (cành liễu — tia rủ xuống), chiri-giku (hoa cúc tàn — vài tia cuối cùng). Nhiều người ví bốn giai đoạn ấy với bốn chặng của một đời người. Đây có lẽ là ẩn dụ pháo hoa "nhỏ" nhất mà sâu nhất.
Haiku: hanabi là một từ chỉ mùa
Trong thơ haiku, "hanabi" là một kigo — từ chỉ mùa. Xưa nó thuộc mùa thu theo lịch cũ, nay thường được hiểu là mùa hè. Một bài haiku chỉ cần đặt chữ "hanabi" là người đọc thấy ngay tối hè, sông nước, đám đông, và nỗi buồn khi màn bắn kết thúc.
Điện ảnh: pháo hoa trên màn ảnh
To Catch a Thief (1955) — pháo hoa thay lời
Trong phim của Alfred Hitchcock, hai nhân vật do Cary Grant và Grace Kelly đóng ngồi trong một phòng khách sạn ở Riviera Pháp. Ngoài cửa sổ, pháo hoa nổ. Hitchcock cắt xen cảnh hai người với cảnh pháo hoa ngày càng dồn dập — một cách diễn tả cảm xúc mà không cần nói thẳng. Cảnh này hay được nhắc trong các bài học điện ảnh như ví dụ kinh điển về ẩn dụ bằng dựng phim.
Hana-bi (1997) — hoa và lửa
Phim của Kitano Takeshi đoạt giải Sư tử Vàng tại Liên hoan phim Venice năm 1997. Cái tên viết tách đôi "Hana-bi" thường được hiểu như hai nửa đối lập: hana (hoa — sự sống, cái đẹp, sự dịu dàng) và bi (lửa — bạo lực, cái chết). Pháo hoa trong phim là hình ảnh gói cả hai: đẹp và dữ dội, rực rỡ và mong manh.
Uchiage Hanabi — nhìn pháo hoa từ bên cạnh
Đạo diễn Iwai Shunji làm phim truyền hình Uchiage Hanabi, Shita kara Miru ka? Yoko kara Miru ka? (Pháo hoa, nên nhìn từ dưới lên hay từ bên cạnh?) năm 1993, về sau được làm thành phim hoạt hình năm 2017. Câu chuyện mở đầu bằng một câu hỏi rất trẻ con: nhìn từ bên cạnh, pháo hoa tròn hay dẹt? Câu hỏi ấy thật ra có lời giải khoa học — quả pháo tròn kiểu Nhật nở thành quả cầu, nhìn từ đâu cũng tròn — nhưng trong phim nó là cái cớ để kể về mùa hè cuối cùng của tuổi thơ.
The Great Gatsby (2013) — pháo hoa giới thiệu nhân vật
Trong bản phim của Baz Luhrmann, nhân vật Gatsby xuất hiện lần đầu cùng lúc pháo hoa bùng nổ sau lưng — một cách điện ảnh nói rằng đây là người sống bằng sự phô diễn. Ai đã đọc tiểu thuyết đều biết bữa tiệc rực rỡ ấy kết thúc thế nào.
Bảng: pháo hoa làm gì trong từng tác phẩm
| Tác phẩm | Năm | Pháo hoa mang nghĩa gì |
|---|---|---|
| Love's Labour's Lost — Shakespeare | Khoảng thập niên 1590 | Thú vui xa hoa của lễ hội |
| Vũ hội — Akutagawa | 1920 | Đời người rực rỡ, ngắn ngủi |
| Tản văn về senkō hanabi — Terada Torahiko | Đầu thế kỷ 20 | Vẻ đẹp khoa học của điều nhỏ bé |
| To Catch a Thief — Hitchcock | 1955 | Cảm xúc không nói thành lời |
| Uchiage Hanabi — Iwai Shunji | 1993 (hoạt hình 2017) | Tuổi thơ, mùa hè sắp hết |
| Hana-bi — Kitano Takeshi | 1997 | Hoa và lửa: sự sống và bạo lực |
| The Great Gatsby — Baz Luhrmann | 2013 | Sự phô diễn và ảo ảnh |
Âm nhạc: pháo hoa được viết thành nốt
Ngoài Music for the Royal Fireworks của Handel (1749) — có bài riêng trong danh mục này — còn hai tác phẩm hay được nhắc. Igor Stravinsky viết khúc nhạc ngắn cho dàn nhạc Feu d'artifice (Pháo hoa) năm 1908, đầy những nốt nhạc toé ra như tia lửa. Claude Debussy kết tập Prélude thứ hai cho piano (1913) bằng bản Feux d'artifice, tả một đêm hội ở Paris: những chuỗi nốt lấp lánh, rồi lặng dần như khói tan. Nghe Debussy, có thể "thấy" một màn pháo hoa mà không cần nhìn.
Góc nhìn hôm nay: đọc, xem, nghe gì
Nếu muốn bắt đầu, có một lộ trình ngắn:
- Đọc truyện ngắn Vũ hội của Akutagawa — ngắn, đọc trong một buổi tối, có nhiều bản dịch.
- Xem một đoạn video quay chậm que senkō hanabi để thấy bốn giai đoạn botan – matsuba – yanagi – chiri-giku mà Terada và người Nhật trân trọng.
- Xem cảnh pháo hoa trong To Catch a Thief để hiểu cách dựng phim biến pháo hoa thành cảm xúc.
- Nghe Feux d'artifice của Debussy trước khi đi xem một màn pháo hoa thật, rồi so sánh.
Lần tới khi viết một bài văn, một bài thơ về đêm pháo hoa, thử tránh chữ "rực rỡ" — nó đã được dùng quá nhiều. Hãy tả điều xảy ra sau khi pháo tắt: mùi khói, khoảng lặng, tiếng người nói nhỏ lại. Đó là chỗ các nhà văn giỏi luôn dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa tượng trưng cho điều gì trong văn học?
Pháo hoa thường tượng trưng cho vẻ đẹp rực rỡ nhưng ngắn ngủi — một đời người, một mối tình, một mùa hè. Nó cũng là hình ảnh của khoảnh khắc chung khi nhiều người cùng ngước nhìn một điều.
Truyện Vũ hội của Akutagawa nói gì về pháo hoa?
Trong truyện, một sĩ quan hải quân Pháp đứng xem pháo hoa cùng cô gái Akiko và nói ông đang nghĩ về pháo hoa giống như đời người. Cuối truyện, Akiko mới biết người ấy là nhà văn Pierre Loti. Đây là một ẩn dụ pháo hoa được trích nhiều trong văn học Nhật.
Phim Hana-bi của Kitano Takeshi có ý nghĩa gì?
Hana-bi (1997) đoạt giải Sư tử Vàng Venice. Tên phim thường được hiểu là ghép hai nửa: "hana" (hoa — sự sống, cái đẹp) và "bi" (lửa — bạo lực, cái chết), đúng như pháo hoa vừa đẹp vừa dữ dội.
Bốn giai đoạn của que pháo bông Nhật Bản là gì?
Người Nhật gọi bốn giai đoạn cháy của senkō hanabi là botan (mẫu đơn), matsuba (lá thông), yanagi (cành liễu) và chiri-giku (hoa cúc tàn). Nhiều người ví chúng với bốn chặng của đời người.
Phim nào có cảnh pháo hoa nổi tiếng?
Những cảnh hay được nhắc là To Catch a Thief (1955) của Hitchcock, Hana-bi (1997) của Kitano Takeshi, Uchiage Hanabi của Iwai Shunji (1993, bản hoạt hình 2017) và The Great Gatsby (2013) của Baz Luhrmann.
