Pháo hoa ảnh hưởng tới môi trường theo ba cách chính: khói chứa bụi mịn và các hạt kim loại tạo màu làm chất lượng không khí xấu đi rõ rệt trong vài giờ quanh màn diễn; rác như vỏ giấy, nhựa, mảnh quả rơi xuống đất, xuống sông; và tiếng nổ làm động vật hoảng sợ. Tác động này ngắn so với các nguồn ô nhiễm thường ngày như giao thông, nhưng dồn vào một thời điểm, một khu vực, đúng lúc rất đông người đứng xem. Ngành pháo hoa và các thành phố đang giảm nó bằng cách chọn vật liệu, chọn thời điểm có gió, và dọn dẹp sau diễn.
Khói pháo hoa gồm những gì
Khi một quả pháo cháy và bung ra, phần lớn những gì nó chứa biến thành khí và những hạt rất nhỏ. Đám khói trắng xám mà người xem thấy trên bầu trời chính là hàng tỉ hạt lơ lửng.
- Bụi mịn: các hạt có kích thước rất nhỏ (thường được đo theo nhóm PM10 và PM2.5), đủ nhỏ để đi sâu vào phổi khi hít phải.
- Hạt kim loại: màu của pháo hoa đến từ các nguyên tố như stronti (đỏ), bari (xanh lục), đồng (xanh lam), cùng các kim loại tạo ánh sáng trắng bạc. Sau khi cháy, chúng không mất đi mà nằm lại trong bụi.
- Các loại khí sinh ra từ quá trình cháy.
Nhiều trạm quan trắc không khí ở châu Âu và châu Á đã ghi nhận nồng độ bụi mịn tăng vọt trong vài giờ sau nửa đêm giao thừa, có nơi vượt nhiều lần mức khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, rồi giảm dần khi gió thổi tan. Mức tăng phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết: đêm có gió, khói tan nhanh; đêm lặng gió, nhất là khi có lớp không khí lạnh đè sát mặt đất, khói bị giữ lại lâu.
Ai cần cẩn thận với khói pháo hoa
Với người khoẻ mạnh, một đêm khói pháo hoa thường chỉ gây khó chịu ngắn: cay mắt, ho nhẹ. Nhưng người bị hen suyễn, bệnh phổi, bệnh tim, người cao tuổi, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai nên thận trọng hơn: đứng đầu gió, tránh vùng khói dày, mang theo thuốc nếu đang điều trị, và về sớm nếu thấy khó thở. Ai có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đi xem ở cự ly gần.
Rác sau đêm hội
Một màn pháo hoa lớn để lại rác ở hai nơi: trên bãi bắn và ở nơi tàn rơi xuống.
- Trên bãi bắn: giàn bắn, ống phóng, hộp các-tông, dây nối, bao bì. Phần này do đơn vị bắn thu dọn sau màn diễn.
- Nơi tàn rơi: mảnh vỏ giấy, bìa, đôi khi mảnh nhựa, rơi xuống khu vực quanh điểm bắn, xuống mặt sông, mặt biển. Phần lớn rơi trong vùng cấm, nhưng gió có thể mang đi xa hơn.
- Quả chưa nổ: hiếm nhưng có. Đây vừa là rác, vừa là mối nguy, và chỉ đội kỹ thuật được xử lý.
- Rác của khán giả: chai nước, túi ni lông, hộp đồ ăn, que pháo bông đã dùng. Ở nhiều nơi, đây mới là phần rác nhiều nhất của đêm hội.
Khi bắn trên sông, biển, rác pháo hoa rơi xuống nước sẽ trôi theo dòng, nên khâu thu vớt phải làm sớm. Vỏ giấy ngấm nước và chìm dần; mảnh nhựa thì không phân huỷ và có thể trôi rất xa.
Những tác động khác
Nguy cơ cháy
Tàn lửa rơi lên cỏ khô, rừng, mái lá có thể gây cháy. Đây là lý do khoảng cách an toàn được quy định chặt, và ở những nơi có mùa khô hanh, màn pháo hoa có thể bị hoãn hoặc huỷ khi nguy cơ cháy cao. Ở Úc, vào những ngày cảnh báo cháy rừng ở mức nguy hiểm, nhiều màn pháo hoa phải huỷ theo quy định.
Động vật
Tiếng nổ và ánh sáng đột ngột làm chim, thú hoang và thú nuôi hoảng sợ. Chuyện này được bàn kỹ ở bài Pháo hoa lặng tiếng trong cùng danh mục.
Nước
Một số chất trong thuốc pháo có thể theo bụi và rác rơi xuống mặt nước, ngấm vào đất. Với những hồ nước nhỏ, kín, bắn pháo hoa thường xuyên trên cùng một chỗ, các nhà khoa học đã ghi nhận dấu vết của chúng trong nước sau mùa lễ hội. Với một màn diễn đơn lẻ trên sông lớn, tác động này nhỏ hơn nhiều nhờ dòng chảy pha loãng.
So sánh để có cái nhìn cân bằng
| Tác động | Kéo dài bao lâu | Mức độ | Cách giảm |
|---|---|---|---|
| Bụi mịn, khói | Vài giờ, có thể lâu hơn nếu lặng gió | Cao tại chỗ, ngắn hạn | Chọn giờ, chỗ có gió; ít khói hơn; giảm số lượng |
| Rác vỏ, mảnh | Tới khi được thu dọn | Tuỳ khâu dọn dẹp | Vỏ giấy thay nhựa; thu dọn, thu vớt ngay |
| Nguy cơ cháy | Trong và ngay sau màn diễn | Cao ở mùa khô | Khoảng cách an toàn, hoãn khi khô hanh |
| Tiếng ồn với động vật | Trong và sau màn diễn | Đáng kể với chim, thú nuôi | Màn ít tiếng ồn, giảm tầng cao |
Nhìn cả năm, phần ô nhiễm không khí do pháo hoa ở một thành phố nhỏ hơn nhiều so với giao thông, công nghiệp hay đốt rơm rạ. Nhưng vì nó dồn vào vài giờ, ở đúng chỗ hàng chục nghìn người đang đứng hít thở, nên vẫn đáng để quan tâm.
Ngành pháo hoa đang làm gì
Ở nhiều nước, các đơn vị pháo hoa và ban tổ chức đã thay đổi theo vài hướng:
- Vật liệu vỏ: ưu tiên vỏ giấy, bìa có thể phân huỷ, hạn chế nhựa.
- Hiệu ứng ít khói hơn: những dòng sản phẩm được phát triển để giảm khói, phù hợp cho cả biểu diễn trong sân vận động.
- Thiết kế thông minh: một màn ngắn, chọn lọc, đẹp có thể ấn tượng hơn một màn dài bắn đều tay. Ít quả hơn cũng là ít khói, ít rác hơn.
- Chọn thời điểm và địa điểm: ưu tiên chỗ thoáng gió, gió thổi khói ra xa khu dân cư.
- Dọn dẹp chuyên nghiệp: tổ thu dọn bãi bắn, tổ thu vớt trên nước ngay sau màn diễn.
- Thay thế một phần: một số sự kiện kết hợp hoặc thay một phần pháo hoa bằng drone, laser, trình chiếu — mỗi loại có điểm mạnh riêng.
Người xem có thể làm gì
- Mang rác về hoặc bỏ đúng thùng: chai, túi, hộp đồ ăn. Đây là phần rác mà khán giả hoàn toàn quyết định được.
- Không nhặt mảnh pháo, vỏ pháo, quả chưa nổ: để đội kỹ thuật thu dọn, thấy thì báo ban tổ chức hoặc công an xã, phường.
- Đứng đầu gió: vừa xem rõ vừa tránh hít khói.
- Theo dõi chất lượng không khí qua các ứng dụng, trang quan trắc công khai trước khi đưa trẻ nhỏ, người già đi xem.
- Đeo khẩu trang lọc bụi tốt nếu nhạy cảm, và rửa mặt, rửa tay khi về.
Pháo hoa nổ ở Việt Nam chỉ do đơn vị được cấp phép bắn; phần của người dân là thưởng thức có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Pháo hoa có gây ô nhiễm không khí không?
Có. Khói pháo hoa chứa bụi mịn và hạt kim loại tạo màu, làm chất lượng không khí xấu đi rõ rệt trong vài giờ quanh màn diễn, nhất là khi trời lặng gió. Tác động này ngắn hạn nhưng tập trung đúng nơi đông người xem.
Khói pháo hoa có hại cho sức khoẻ không?
Với người khoẻ mạnh thường chỉ gây khó chịu ngắn như cay mắt, ho nhẹ. Người bị hen suyễn, bệnh phổi, bệnh tim, người cao tuổi, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai nên đứng đầu gió, tránh vùng khói dày và hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền.
Sau đêm pháo hoa có những loại rác nào?
Có rác trên bãi bắn như giàn, ống phóng, hộp các-tông; mảnh vỏ giấy, bìa, nhựa rơi quanh điểm bắn hoặc xuống sông; đôi khi có quả chưa nổ; và rác của khán giả như chai nước, túi ni lông, hộp đồ ăn.
Vì sao có đêm khói pháo hoa đọng lâu?
Khi trời lặng gió, hoặc có lớp không khí lạnh đè sát mặt đất, khói và bụi không được thổi tan mà bị giữ lại gần mặt đất. Đêm có gió thì khói tan nhanh hơn nhiều.
Có cách nào làm pháo hoa thân thiện môi trường hơn không?
Có: dùng vỏ giấy thay nhựa, chọn hiệu ứng ít khói, thiết kế màn diễn ngắn và chọn lọc, bắn ở nơi thoáng gió, dọn dẹp ngay sau diễn, hoặc kết hợp với drone, laser, trình chiếu.