Những sự cố pháo hoa lớn nhất thế giới hiếm khi xảy ra giữa một màn bắn trình diễn đúng quy trình. Phần lớn bắt đầu ở kho chứa pháo giữa khu dân cư, chợ bán pháo đông người, hoặc hiệu ứng pháo đốt trong nhà kín. Từ những thảm hoạ như vụ nổ kho pháo Enschede (Hà Lan, 2000), cháy chợ pháo Tultepec (Mexico, 2016) hay cháy hộp đêm ở Mỹ năm 2003 và Brazil năm 2013, các nước đã siết lại quy định về kho bãi, khoảng cách an toàn và cấm pháo trong không gian kín. Những bài học đó cũng giải thích vì sao Việt Nam quản lý pháo chặt như hiện nay.
Các con số thương vong dưới đây là số được công bố rộng rãi, ghi "khoảng" khi các nguồn có chênh lệch. Bài kể để rút bài học, không để gây sợ hãi.
Bảng tóm tắt các sự cố được nhắc trong bài
| Năm | Nơi | Loại sự cố | Bài học chính |
|---|---|---|---|
| 2000 | Enschede, Hà Lan | Nổ kho pháo trong khu dân cư | Kho pháo phải xa nhà dân, giới hạn lượng chứa |
| 2001 | Lima, Peru | Cháy khu buôn bán pháo đông người | Không bán pháo trong khu chợ chật |
| 2003 | Rhode Island, Mỹ | Pháo sân khấu đốt trong hộp đêm | Không dùng pháo trong nhà kín, vật liệu dễ cháy |
| 2004 | Kolding, Đan Mạch | Cháy, nổ kho pháo | Kho pháo cần thiết kế chống cháy lan |
| 2009 | Bắc Kinh, Trung Quốc | Pháo hoa bắn trái phép gây cháy toà nhà | Không bắn pháo lớn ngoài phép, sát công trình |
| 2012 | San Diego, Mỹ | Lỗi điều khiển làm cả màn bắn nổ cùng lúc | Vùng an toàn cứu người khi máy móc lỗi |
| 2013 | Santa Maria, Brazil | Pháo sân khấu trong hộp đêm | Như vụ 2003: cấm pháo trong nhà, lối thoát đủ |
| 2016 | Tultepec, Mexico | Nổ chợ pháo | Chợ pháo tập trung là điểm rủi ro lớn |
Enschede 2000: kho pháo giữa khu dân cư
Chiều ngày 13/5/2000, một đám cháy tại kho chứa pháo hoa của một công ty ở thành phố Enschede, miền đông Hà Lan, dẫn tới một loạt vụ nổ lớn. Khoảng 23 người thiệt mạng, trong đó có lính cứu hoả; gần một nghìn người bị thương, và cả một khu phố — vài trăm ngôi nhà — bị phá huỷ.
Điều khiến vụ này thành bài học kinh điển: kho pháo nằm sát nhà dân, lượng pháo lưu trữ thực tế vượt xa điều người dân và nhiều cơ quan hình dung. Sau Enschede, Hà Lan và nhiều nước châu Âu siết lại quy định về vị trí kho, lượng chứa tối đa, phân loại pháo theo mức nguy hiểm và kiểm tra định kỳ.
Bài học: nguy hiểm lớn nhất của pháo nằm ở chỗ chúng được tập trung với số lượng lớn. Một quả pháo hoa là chuyện nhỏ; một kho đầy pháo giữa phố là chuyện của cả thành phố.
Lima 2001 và Tultepec 2016: chợ pháo đông người
Ngày 29/12/2001, đám cháy bùng lên ở khu buôn bán Mesa Redonda giữa trung tâm Lima, thủ đô Peru, nơi pháo được bày bán san sát trong những ngày trước năm mới. Lửa lan nhanh qua những dãy hàng chật, phố đông người mua sắm. Theo nhiều nguồn, khoảng gần 300 người thiệt mạng — một trong những thảm hoạ liên quan đến pháo nặng nề nhất được ghi nhận.
Ngày 20/12/2016, chợ pháo San Pablito ở Tultepec, gần Thành phố Mexico — một trong những chợ pháo lớn nhất Mexico — liên tiếp phát nổ trong mùa mua sắm cuối năm. Hơn 40 người thiệt mạng, hàng chục người bị thương. Chợ này trước đó cũng từng xảy ra cháy nổ.
Bài học: một khu chợ bày bán pháo với lượng lớn, lối đi hẹp, đông người là tổ hợp nguy hiểm: chỉ cần một tia lửa, cháy lan từ sạp này sang sạp khác và người mua không kịp thoát. Đây là một trong những lý do nhiều nước quy định chặt nơi bán, lượng bày bán và khoảng cách giữa các điểm bán.
Rhode Island 2003 và Santa Maria 2013: pháo trong nhà kín
Đêm 20/2/2003, tại hộp đêm The Station ở West Warwick, bang Rhode Island (Mỹ), hiệu ứng pháo sân khấu của một ban nhạc làm bắt lửa lớp vật liệu cách âm dễ cháy trên tường và trần. Lửa và khói lan ra trong vài phút; 100 người thiệt mạng, hơn 200 người bị thương.
Gần mười năm sau, rạng sáng 27/1/2013, tại hộp đêm Kiss ở thành phố Santa Maria (Brazil), một thiết bị pháo sáng dùng trên sân khấu cũng làm cháy vật liệu tiêu âm trên trần. Khói độc lan nhanh trong không gian đông người, lối thoát hạn chế; khoảng 240 người thiệt mạng, phần lớn là người trẻ.
Bài học: hai vụ, hai châu lục, cùng một kịch bản: pháo trong nhà, vật liệu trang trí dễ cháy, khán phòng quá đông, lối thoát không đủ. Sau các vụ này, quy định phòng cháy về vật liệu nội thất, số người tối đa và lối thoát hiểm ở nhiều nơi được sửa đổi. Với bất kỳ sự kiện nào trong nhà — kể cả một tiệc cưới, một lễ khai mạc trong hội trường — điều rút ra là: không dùng pháo trong không gian kín.
Kolding 2004: khi chính người cứu hoả gặp nạn
Ngày 3/11/2004, một kho pháo hoa ở Seest, thuộc thành phố Kolding (Đan Mạch) bốc cháy rồi phát nổ lớn trong lúc lực lượng cứu hoả đang xử lý. Một lính cứu hoả thiệt mạng, nhiều nhà xung quanh bị hư hại nặng, hàng nghìn người phải sơ tán.
Bài học: một kho pháo đang cháy có thể chuyển từ cháy sang nổ rất nhanh. Người dân thấy đám cháy liên quan tới pháo phải tránh xa, không đứng xem, không quay phim ở gần, để lực lượng chuyên nghiệp xử lý.
Bắc Kinh 2009: pháo hoa bắn ngoài phép
Tối ngày 9/2/2009, đêm rằm tháng Giêng, một toà nhà cao tầng đang hoàn thiện thuộc khu trụ sở mới của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) ở Bắc Kinh bốc cháy dữ dội. Nguyên nhân được xác định là pháo hoa cỡ lớn bắn ở gần công trình mà không được phép. Một lính cứu hoả thiệt mạng, toà nhà hư hại nặng.
Bài học: pháo hoa tầm cao chỉ an toàn khi được bắn ở trận địa đã tính toán, xa công trình và vật liệu dễ cháy, bởi đơn vị được phép. Mặt ngoài một toà nhà, giàn giáo, vật liệu xây dựng có thể bắt lửa từ tàn rơi.
San Diego 2012: khi máy móc lỗi mà không ai bị thương
Không phải sự cố nào cũng là thảm hoạ. Tối 4/7/2012, màn pháo hoa mừng ngày Độc lập trên vịnh San Diego (Mỹ) — dự kiến kéo dài khoảng 18 phút — đã nổ gần như toàn bộ chỉ trong khoảng 15–20 giây, do lỗi trong hệ thống điều khiển khiến mọi quả được kích hoạt cùng lúc. Khán giả thấy một quả cầu ánh sáng khổng lồ rồi... hết.
Điều đáng chú ý: không có ai bị thương. Pháo được bắn từ sà lan trên mặt nước, vùng an toàn được giữ đúng quy định, người bắn điều khiển từ xa. Khi mọi thứ trục trặc cùng lúc, chính khoảng cách đã bảo vệ khán giả.
Bài học: vùng cấm, khoảng cách an toàn và điều khiển từ xa không phải thủ tục rườm rà. Chúng là lớp bảo vệ cuối cùng khi mọi thứ khác hỏng.
Điểm chung của các sự cố: năm bài học
- Tập trung số lượng lớn là nguy hiểm nhất. Kho, chợ, xe chở pháo cần quy định chặt về vị trí và lượng chứa.
- Không dùng pháo trong không gian kín. Vật liệu trang trí, cách âm dễ cháy cộng với đám đông là công thức thảm hoạ.
- Khoảng cách cứu người. Màn bắn đúng quy trình, có vùng an toàn, giữ được khán giả vô sự ngay cả khi có lỗi.
- Pháo bắn ngoài phép, sai chỗ có thể gây cháy công trình lớn.
- Người dân tránh xa đám cháy có pháo, nhường chỗ cho lực lượng chuyên nghiệp. Ở những đêm hội đông người, một sự cố khác cũng cần nhớ: vụ chen lấn trên cầu đi bộ sau lễ hội pháo hoa ở Akashi (Nhật Bản) năm 2001 cho thấy đường về sau màn pháo hoa cũng cần được tổ chức cẩn thận như chính màn bắn.
Góc nhìn hôm nay: luật pháo được viết từ những bài học
Đọc lại các vụ việc trên, sẽ thấy vì sao quy định ở Việt Nam chỉ cho đơn vị được cấp phép, người được đào tạo bắn pháo hoa nổ; vì sao pháo nổ bị cấm và pháo hoa không nổ chỉ được bán ở nơi được phép; vì sao có vùng cấm quanh trận địa. Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các báo cáo điều tra chính thức được công bố sau từng vụ, hoặc các tiêu chuẩn an toàn của NFPA (Mỹ) về pháo hoa trình diễn. Với người xem bình thường, bài học gói lại một câu: tôn trọng hàng rào, tránh xa nơi chứa pháo, và không mang pháo vào nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vụ nổ kho pháo Enschede xảy ra khi nào?
Vụ nổ kho pháo hoa ở Enschede, Hà Lan xảy ra ngày 13/5/2000. Khoảng 23 người thiệt mạng, gần một nghìn người bị thương và vài trăm ngôi nhà bị phá huỷ. Sau vụ này, châu Âu siết lại quy định về kho chứa pháo.
Vì sao không được đốt pháo trong nhà hàng, hội trường?
Không gian kín có vật liệu trang trí, cách âm dễ cháy, đông người và lối thoát hạn chế. Các vụ cháy hộp đêm ở Mỹ năm 2003 và Brazil năm 2013 đều bắt đầu từ hiệu ứng pháo trong nhà và gây thương vong rất lớn.
Sự cố pháo hoa San Diego 2012 là gì?
Ngày 4/7/2012, lỗi hệ thống điều khiển làm cả màn pháo hoa dự kiến khoảng 18 phút trên vịnh San Diego nổ gần hết trong khoảng 15–20 giây. Không ai bị thương vì vùng an toàn được giữ đúng quy định.
Sự cố pháo hoa lớn thường xảy ra ở đâu?
Phần lớn ở kho chứa pháo gần khu dân cư, chợ bán pháo đông người, hoặc khi đốt pháo trong không gian kín. Màn bắn trình diễn do đơn vị được phép thực hiện đúng quy trình hiếm khi gây thương vong cho khán giả.
Thấy đám cháy liên quan tới pháo thì nên làm gì?
Tránh xa ngay, không đứng xem hay quay phim ở gần, vì đám cháy pháo có thể chuyển thành nổ rất nhanh. Gọi 114 báo cháy và làm theo hướng dẫn của lực lượng chức năng.
