Người Nhật hô "Tamaya!" và "Kagiya!" khi xem pháo hoa vì đó là tên hai nhà làm pháo nổi tiếng nhất Edo thế kỷ 19. Hai nhà thi tài trên sông Sumida ở khu Ryōgoku, khán giả hô tên nhà mình thích mỗi khi một quả pháo đẹp nở ra — như cổ vũ một đội. Tamaya chỉ tồn tại khoảng 35 năm rồi biến mất sau một vụ cháy năm 1843, nhưng tiếng hô "Tamaya!" vẫn sống tới hôm nay.
Đây là một trong những câu chuyện dễ thương nhất của lịch sử pháo hoa: một cửa hiệu đã đóng hơn 180 năm, mà tên vẫn vang lên mỗi mùa hè.
Kagiya: người thầy
Nhà Kagiya ra đời năm 1659, khi một người thợ tên Yahei, gốc vùng Yamato (nay là Nara), mở cửa hàng ở Edo. Ban đầu ông bán những que pháo nhỏ cầm tay — thứ pháo bông mà trẻ con Edo rất mê. Dần dần, Kagiya nhận làm các màn pháo hoa ven sông cho giới quý tộc, thương nhân giàu có và cho các đêm hội mùa hè ở Ryōgoku.
Tên "Kagiya" nghĩa đen là "nhà chìa khoá" (kagi: chìa khoá; ya: nhà, cửa hiệu). Nhiều đời truyền nối, Kagiya là nhà pháo danh tiếng nhất Edo suốt hơn một thế kỷ.
Tamaya: người học trò vượt thầy
Năm 1808, chủ nhà Kagiya đời thứ bảy cho một người thợ giỏi tên Seishichi tách ra mở cửa hiệu riêng. Đây là lệ noren-wake — "chia rèm cửa" — của giới buôn bán Nhật: người làm lâu năm, đáng tin, được chủ cho mở chi nhánh với tên hiệu riêng, như một cách ghi nhận. Seishichi lấy tên Tamaya ("nhà ngọc"; tama: viên ngọc) và đổi tên mình thành Tamaya Ichibei.
Tamaya nhanh chóng nổi tiếng, có lúc được cho là còn hơn cả nhà thầy. Từ đây, sông Sumida có hai nhà pháo.
Hai nhà trên một dòng sông
Trong các đêm pháo hoa mùa hè ở Ryōgoku, hai nhà chia nhau hai đoạn sông: theo cách kể quen thuộc, Tamaya bắn ở phía thượng lưu cầu Ryōgoku, Kagiya bắn ở phía hạ lưu. Khán giả đứng trên cầu, trên bờ, ngồi trên thuyền — xem bên này một quả, bên kia một quả.
Không có trọng tài, không có bảng điểm. Khán giả chấm bằng giọng hô. Quả nào đẹp, người ta hô tên nhà làm ra nó: "Tamaya!" hay "Kagiya!". Tiếng hô nào to hơn, đông hơn, nhà đó thắng đêm ấy. Đây có lẽ là một trong những "cuộc thi pháo hoa" sớm nhất thế giới — dù chưa ai gọi nó như vậy.
Câu thơ trào phúng về tiếng hô
Có một bài kyōka — thể thơ trào phúng của Edo — rất hay được dẫn, đại ý: "Trên cầu chỉ nghe tiếng Tamaya, Tamaya; sao chẳng ai gọi Kagiya — thật là vô tình." Cái hay nằm ở lối chơi chữ: chữ "jō" trong tiếng Nhật vừa có nghĩa là "ổ khoá", vừa đồng âm với chữ "tình". Nhà "chìa khoá" mà không có "ổ khoá" — tức là "không có tình". Câu thơ cho thấy, vào thời đỉnh cao, tiếng hô "Tamaya!" lấn át hẳn. Lời thơ cụ thể có nhiều dị bản; ý thì các bản đều giống nhau.
Năm 1843: Tamaya biến mất
Năm 1843, một vụ cháy bùng lên từ xưởng của Tamaya và lan sang khu phố xung quanh. Ở Edo, nơi cháy là nỗi ám ảnh lớn nhất, đây là lỗi rất nặng. Theo các ghi chép thường được dẫn, vụ cháy lại xảy ra đúng thời điểm tướng quân sắp có chuyến đi quan trọng, khiến hình phạt càng nghiêm. Nhà Tamaya bị đuổi khỏi Edo và cửa hiệu chấm dứt chỉ sau khoảng 35 năm, chưa truyền được sang đời thứ hai.
Kagiya thì tiếp tục, truyền nối qua nhiều đời. Nhưng có một nghịch lý: dù Tamaya đã mất, người Edo vẫn tiếp tục hô "Tamaya!" — có lẽ vì quen miệng, có lẽ vì thương, có lẽ đơn giản vì "Tamaya" dễ hô hơn, âm "a" mở và vang. Tiếng hô tách khỏi cửa hiệu và trở thành một tiếng reo chung khi thấy pháo hoa đẹp.
Dòng thời gian hai nhà pháo
| Năm | Kagiya | Tamaya |
|---|---|---|
| 1659 | Yahei mở cửa hiệu ở Edo | — |
| 1733 | Bắn pháo hoa ở Ryōgoku, khởi đầu lễ hội Sumida | — |
| 1808 | Đời thứ bảy cho người thợ tách ra | Seishichi mở cửa hiệu, lấy tên Tamaya Ichibei |
| Đầu – giữa thế kỷ 19 | Thi tài ở hạ lưu cầu Ryōgoku | Thi tài ở thượng lưu, nổi tiếng nhanh |
| 1843 | Tiếp tục hoạt động | Cháy xưởng, bị đuổi khỏi Edo, chấm dứt |
| Hôm nay | Khán giả vẫn hô "Kagiya!" | Tiếng hô "Tamaya!" còn phổ biến hơn |
Tiếng hô trong văn hoá Nhật: không chỉ ở pháo hoa
Hô tên để cổ vũ là thói quen có gốc sâu trong văn hoá biểu diễn Nhật Bản. Ở kịch kabuki, khán giả sành (thường ngồi trên tầng cao) hô "yagō" — tên hiệu dòng họ nghệ sĩ — đúng lúc diễn viên tạo dáng đẹp. Người hô phải biết nhịp: hô sớm hay hô muộn đều bị coi là vụng. Tiếng hô "Tamaya!" bên sông thuộc cùng truyền thống ấy: khán giả không im lặng ngồi xem mà tham gia, đáp lại nghệ thuật bằng giọng mình.
Điều này giải thích vì sao tiếng hô không biến mất cùng cửa hiệu: nó không phải quảng cáo, mà là cách người Edo bày tỏ lời khen. Bỏ cửa hiệu đi, lời khen vẫn còn.
Hô thế nào cho đúng nhịp
Nếu có dịp xem hanabi ở Nhật, có thể thử hô cùng người bản xứ. Vài điều nên biết:
- Hô khi quả pháo nở trọn, lúc bông hoa đã tròn đầy trên trời — không hô lúc quả đang bay lên.
- Kéo dài âm cuối: "Tamayaaa!" — giọng vui, không gào.
- Hô cho quả đẹp: quả tròn đều, đổi màu đẹp, nhiều lớp. Truyền thống là lời khen, không phải hô liên tục cho mọi quả.
- Ngày nay nhiều người hô cả hai, hoặc hô "Tamaya!" trước rồi "Kagiya!" sau, như một cách đùa vui. Không ai bắt bẻ.
Lưu ý: ở đêm hanabi lớn, người xem rất đông; giữ chỗ, giữ trẻ nhỏ bên cạnh và nghe theo hướng dẫn của ban tổ chức là trước hết.
Góc nhìn hôm nay: một câu chuyện về cách xem
Câu chuyện Tamaya – Kagiya để lại một bài học dễ mang về: xem pháo hoa là một việc chủ động. Người Edo không chỉ nhìn; họ so sánh, chấm điểm, bình luận, khen chê. Chính sự tham gia ấy đẩy hai nhà pháo thi nhau làm đẹp hơn mỗi năm. Các cuộc thi pháo hoa ngày nay, có hội đồng giám khảo và tiêu chí chấm, là phiên bản chính thức của những đêm hô tên trên sông Sumida.
Lần tới khi xem một màn pháo hoa, thử làm như người Edo: chọn ra quả mình thấy đẹp nhất, và tự hỏi vì sao — tròn hơn, màu trong hơn, hay vì nó nở đúng lúc nhạc lên cao? Muốn đọc thêm, tìm các nguồn về lịch sử hanabi của Hiệp hội Pháo hoa Nhật Bản, hoặc ngắm bản in Pháo hoa ở Ryōgoku của Hiroshige (1858) — vẽ đúng thời kỳ sau khi Tamaya đã biến mất, khi người ta vẫn còn hô tên nhà ấy.
Câu hỏi thường gặp
Tamaya nghĩa là gì?
Tamaya là tên một nhà làm pháo hoa ở Edo, nghĩa đen là "nhà ngọc". Người Nhật hô "Tamaya!" khi thấy quả pháo hoa đẹp, xuất phát từ thời hai nhà pháo Tamaya và Kagiya thi tài trên sông Sumida đầu thế kỷ 19.
Vì sao người Nhật hô Tamaya, Kagiya khi xem pháo hoa?
Ngày xưa hai nhà pháo Tamaya và Kagiya bắn pháo hoa ở hai đoạn sông Sumida, khán giả hô tên nhà làm ra quả pháo đẹp để cổ vũ. Thói quen này trở thành tiếng reo chung khi xem pháo hoa, còn tới hôm nay.
Nhà Tamaya còn tồn tại không?
Không. Tamaya mở năm 1808 và chấm dứt năm 1843 sau khi một vụ cháy bùng lên từ xưởng của họ lan ra khu phố; nhà này bị đuổi khỏi Edo. Dù vậy, tiếng hô "Tamaya!" vẫn được dùng tới nay.
Kagiya và Tamaya khác nhau thế nào?
Kagiya ("nhà chìa khoá") mở năm 1659, là nhà pháo lâu đời nhất Edo. Tamaya ("nhà ngọc") do một người thợ của Kagiya tách ra lập năm 1808. Hai nhà là thầy trò, rồi thành đối thủ trên sông Sumida.
Hô Tamaya lúc nào là đúng?
Nên hô khi quả pháo hoa đã nở trọn thành bông tròn đầy trên trời, kéo dài âm cuối và giọng vui. Truyền thống là lời khen cho quả đẹp, không cần hô cho mọi quả.
