Thiết kế ánh sáng cho lễ khai mạc trên sân vận động là việc quyết định từng giây trong buổi lễ, ở chỗ nào sáng, sáng màu gì, sáng mạnh hay yếu, và chỗ nào để tối. Người thiết kế phải phục vụ cùng lúc ba "người xem": khán giả trên khán đài bốn phía, máy quay truyền hình phát cho hàng triệu người, và chính người biểu diễn cần thấy đường đi. Vì thế ánh sáng lễ khai mạc không chỉ là "cho đẹp", mà là bộ khung giữ nhịp cho cả buổi lễ — từ lúc tắt đèn pha sân tới khoảnh khắc châm đài lửa.
Khởi đầu bằng bóng tối
Gần như mọi lễ khai mạc lớn đều mở đầu cùng một cách: đèn pha sân vận động tắt, cả sân chìm vào bóng tối, tiếng hò reo dậy lên. Bóng tối là "trang giấy trắng" của người thiết kế ánh sáng. Chỉ khi xoá hết ánh sáng thường, các thứ khác — một vệt đèn rọi, một chấm sáng, một màn chiếu — mới có sức nặng.
Trước đây đèn pha sân dùng bóng phóng điện, tắt rồi phải chờ nguội mới bật lại được, nên chỉ được tắt một lần và bật lại cuối buổi. Ngày nay nhiều sân dùng đèn pha LED, bật tắt tức thì, đổi được độ sáng, thậm chí nhấp nháy theo nhạc. Đèn pha sân vì thế thành một phần của màn diễn chứ không chỉ là "đèn làm việc".
Bộ đèn của một sân vận động đêm khai mạc
| Loại đèn | Đặt ở đâu | Làm gì |
|---|---|---|
| Đèn quay đầu (moving head) | Treo trên mái, mép khán đài, cột | Tạo chùm tia, đổi màu, đổi hướng theo lập trình |
| Đèn phủ màu (wash) | Trên mái, quanh sân | Nhuộm cả một vùng sân thành một màu |
| Đèn rọi theo (follow spot) | Vị trí cao, có người điều khiển hoặc tự động bám theo | Bám nhân vật chính: người đánh trống mở màn, người cầm đuốc |
| Đèn hoạ tiết (gobo) | Trên mái | Chiếu hoa văn lên mặt sân: lá, sóng nước, hoa |
| Máy chiếu | Trên mái, trên khán đài | Biến mặt sân thành tấm tranh chuyển động |
| Đèn pha sân LED | Dàn đèn cố định của sân | Bật tắt, nhấp nháy theo nhạc, chiếu sáng diễu hành |
| Đèn gắn trên đạo cụ, trang phục | Trên người biểu diễn, xe, rối lớn | Tạo điểm sáng di động trong bóng tối |
Tất cả được nối về bàn điều khiển và lập trình thành một chuỗi "lệnh" theo thứ tự thời gian. Ở lễ lớn, chuỗi này gắn với mã thời gian chung, nên đèn, nhạc, màn chiếu, pháo hoa, drone chạy khớp với nhau từng khung hình.
Ba người xem, ba yêu cầu khác nhau
Khán giả trên khán đài
Họ nhìn từ bốn phía và từ trên cao xuống. Ánh sáng phải tạo hình rõ ở mặt sân — vùng sáng, vùng tối, hoa văn — vì từ khán đài, mặt sân là một tấm tranh. Chùm tia từ mái chiếu xuống, nhìn trong lớp khói mỏng, tạo thành những cột sáng dựng đứng mà khán giả tại chỗ nhớ mãi.
Máy quay truyền hình
Máy quay khó tính hơn mắt người. Nó cần đủ sáng để hình không nhiễu hạt, cần màu ổn định để da người không bị xanh hay vàng lạ, và không chịu được một số kiểu nhấp nháy (đèn chớp lệch với tốc độ khung hình tạo vệt sọc trên màn ảnh). Người thiết kế phải cân đo: khoảnh khắc đẹp nhất cho khán đài đôi khi quá tối cho máy quay, và ngược lại.
Người biểu diễn
Hàng nghìn người di chuyển trong bóng tối cần thấy vạch đánh dấu, thấy nhau, không bị chói khi ngước lên. Nhiều lễ khai mạc dùng đèn đánh dấu mờ trên mặt sân hoặc dải sáng ở mép để người diễn định vị, trong khi khán giả gần như không nhận ra.
Ánh sáng kể chuyện thế nào
Nếu đạo diễn lo câu chuyện, người thiết kế ánh sáng lo "không khí" của từng chương. Vài nguyên tắc quen thuộc:
- Màu theo cảm xúc: lam và tím cho phần huyền thoại, cội nguồn, đêm sâu; vàng cam cho phần lao động, mùa màng, lễ hội; trắng mạnh cho khoảnh khắc hiện đại, tương lai, cao trào.
- Thu hẹp để tập trung: khi có một nhân vật quan trọng — một em bé, một người đánh trống, một vận động viên cầm đuốc — cả sân tối lại, chỉ một vệt đèn rọi. Mắt cả sân sẽ tự tìm tới chỗ sáng.
- Mở rộng để bùng nổ: cao trào là lúc cả sân bừng sáng, tia quét lên mái, đèn pha nhấp nháy, thường đi cùng pháo hoa.
- Để khoảng lặng: một lễ khai mạc sáng liên tục ba tiếng làm mắt mỏi và mất điểm nhấn. Những lúc đèn dịu xuống, nhạc lắng lại là để chuẩn bị cho cú tiếp theo.
Từng phần buổi lễ, từng kiểu ánh sáng
| Phần | Ánh sáng thường thấy |
|---|---|
| Mở màn, đếm ngược | Tắt đèn pha, một điểm sáng hoặc màn chiếu đếm ngược trên mặt sân |
| Chương nghệ thuật | Màu thay đổi theo chương, hoa văn chiếu lên sân, đèn trên đạo cụ |
| Diễu hành các đoàn | Sáng đều, đủ để máy quay bắt rõ mặt vận động viên; màu nhẹ, ít hiệu ứng |
| Nghi thức (cờ, tuyên thệ) | Ánh sáng trang trọng, ổn định, tập trung vào khu vực nghi thức |
| Châm đài lửa | Dịu dần để ngọn lửa thật là nguồn sáng mạnh nhất; vệt rọi theo người cầm đuốc |
| Kết | Bừng sáng toàn sân, thường cùng pháo hoa, drone |
Khoảnh khắc châm đài lửa là bài học hay nhất: người thiết kế cố ý giảm ánh sáng nhân tạo để ngọn lửa thật nổi bật. Nếu đèn quá mạnh, ngọn lửa — điều cả sân chờ — trông nhợt nhạt trên màn ảnh.
Dựng trước trên máy tính, thử thật trên sân
Không thể dựng sẵn một sân vận động để tập ánh sáng hàng tháng. Vì vậy người thiết kế lập trình phần lớn trên phần mềm mô phỏng ba chiều: mô hình sân, mái, khán đài và toàn bộ đèn được dựng lại trong máy, đèn ảo phản ứng giống đèn thật. Khi vào sân, đội ánh sáng có một số đêm tổng duyệt để chỉnh — và vì phải đợi trời tối, họ thường làm việc xuyên đêm.
Thời tiết cũng tác động: sương, mưa phùn làm chùm tia hiện rõ hơn, gió mạnh thổi tan khói làm tia nhạt đi. Lễ khai mạc ngoài trời luôn có phương án điều chỉnh theo thời tiết.
An toàn: ánh sáng cũng có thể gây hại
Đèn chớp nhanh liên tục có thể gây cơn co giật ở người mắc chứng động kinh nhạy cảm ánh sáng. Các chương trình lớn thường hạn chế đoạn chớp nháy kéo dài, và nhiều nơi có thông báo trước khi diễn. Người có tiền sử này nên chú ý thông báo của ban tổ chức, và quay đi hoặc nhắm mắt khi thấy đèn chớp dồn dập.
Chói mắt là vấn đề khác: đèn quay đầu công suất cao chiếu thẳng vào khán đài có thể làm loá vài giây. Người thiết kế giỏi cho tia lướt qua khán đài nhanh, hoặc hướng lên trời thay vì vào mặt khán giả.
Góc nhìn hôm nay: xem ánh sáng như xem một vai diễn
Lần tới xem một lễ khai mạc — trực tiếp hay trên truyền hình — thử chọn một chương và chỉ theo dõi ánh sáng: khi nào sân tối, khi nào sáng; màu đổi lúc nào; ai được rọi đèn riêng; lúc châm đài lửa đèn có dịu xuống không. Sẽ thấy ánh sáng thật ra đang "dắt mắt" người xem từ đầu đến cuối.
Với người tổ chức màn mở đầu nhỏ ở trường hay hội trường, nguyên tắc vẫn dùng được: bắt đầu từ bóng tối, chọn một điểm để rọi, để khoảng lặng trước cao trào. Còn chuyện thiết bị, kỹ thuật âm thanh – ánh sáng sân khấu cụ thể là việc của người làm nghề sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ khai mạc luôn bắt đầu bằng việc tắt đèn sân?
Bóng tối là nền để mọi hiệu ứng ánh sáng nổi bật. Khi đèn pha sân tắt, một vệt đèn rọi hay một màn chiếu nhỏ cũng đủ hút mọi ánh mắt, và khoảnh khắc tắt đèn tự nó đã báo hiệu buổi lễ bắt đầu.
Ai thiết kế ánh sáng cho lễ khai mạc?
Một nhà thiết kế ánh sáng làm việc cùng đạo diễn, dẫn một đội lập trình viên và kỹ thuật viên. Họ lập trình mọi đèn theo kịch bản trên phần mềm mô phỏng, rồi chỉnh lại trong các đêm tổng duyệt trên sân thật.
Vì sao ánh sáng lúc châm đài lửa thường dịu đi?
Để ngọn lửa thật là nguồn sáng mạnh nhất trong sân và nổi bật trên màn ảnh. Nếu đèn nhân tạo quá mạnh, ngọn lửa sẽ trông nhợt nhạt đúng vào khoảnh khắc quan trọng nhất.
Ánh sáng lễ khai mạc có khác giữa xem tại chỗ và xem truyền hình không?
Có. Khán giả tại chỗ thấy trọn chùm tia và hoa văn trên mặt sân; máy quay cần đủ sáng, màu ổn định và chọn góc đẹp nhất. Người thiết kế phải cân bằng cả hai, nên có cảnh đẹp hơn trên truyền hình và có cảnh chỉ người trong sân mới cảm hết.
Đèn chớp trong lễ khai mạc có nguy hiểm không?
Với đa số người thì không, nhưng đèn chớp nhanh kéo dài có thể gây co giật ở người động kinh nhạy cảm ánh sáng. Người có tiền sử nên chú ý thông báo của ban tổ chức và nhắm mắt hoặc quay đi khi đèn chớp dồn dập.
