Tiếng nổ pháo hoa và đôi tai: bảo vệ thính lực trẻ nhỏ, người lớn tuổi

Tiếng nổ pháo hoa ở cự ly gần có thể đủ lớn để làm hại tai, nhất là tai trẻ nhỏ. Theo hướng dẫn về tiếng ồn cộng đồng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1999), áp suất âm đỉnh không nên vượt 140 dB với người lớn và 120 dB với trẻ em — trong khi tiếng nổ của pháo ở gần có thể chạm hoặc vượt các ngưỡng ấy. Cách bảo vệ hiệu quả nhất rất đơn giản: đứng xa, và cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi đeo chụp tai hoặc nút tai.

Bài này nói về đôi tai của người xem. Chuyện trẻ sợ tiếng pháo hay thú nuôi hoảng loạn là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc một câu: cả hai đều nhạy tiếng ồn hơn người lớn, nên nếu có thể, hãy cho các bé và thú nuôi ở xa nơi bắn.

Tiếng nổ pháo hoa to cỡ nào

Âm thanh đo bằng decibel (dB). Đây là thang logarit: mỗi khi tăng 10 dB, cường độ âm tăng gấp mười lần. Một bảng so sánh gần đúng:

Con số cụ thể của một quả pháo phụ thuộc loại, cỡ quả, độ cao nổ, khoảng cách tới tai và địa hình xung quanh. Điều chắc chắn là: tiếng nổ pháo là âm xung — rất to và rất ngắn. Âm xung đặc biệt nguy hiểm vì nó tới nhanh hơn phản xạ tự vệ của tai, nên tai không kịp "đỡ".

Khoảng cách: vũ khí bảo vệ tai mạnh nhất

Ngoài trời thoáng, mỗi khi khoảng cách tới nguồn âm tăng gấp đôi, mức âm giảm khoảng 6 dB. Nghĩa là:

• Từ 50 m lùi ra 100 m: giảm khoảng 6 dB.
• Từ 100 m lùi ra 400 m: giảm khoảng 12 dB.
• Từ 100 m lùi ra 1,6 km: giảm khoảng 24 dB.

Thêm vào đó, không khí hấp thụ bớt phần âm cao khi đi xa, nên tiếng nổ nghe từ xa trầm và "êm" hơn. Đó là lý do người xem pháo hoa giao thừa ở bờ bên kia hồ hay trên sân thượng cách vài cây số thấy tiếng nổ dễ chịu, còn người đứng sát hàng rào trận địa thì thấy dội vào ngực.

Một mẹo để biết mình đang ở xa hay gần: đếm giây từ lúc thấy chớp sáng tới lúc nghe tiếng nổ. Âm thanh đi khoảng 340 m mỗi giây, nên cứ khoảng 3 giây là khoảng 1 km.

Tai bị ảnh hưởng thế nào

Âm quá lớn làm tổn thương các tế bào lông nhỏ trong tai trong — những tế bào biến rung động thành tín hiệu thần kinh. Ở người, các tế bào này không mọc lại khi đã chết.

• Nghe kém tạm thời: sau một màn pháo hoa ở gần, thấy tai "đặc", nghe mọi thứ như cách một lớp bông. Thường hồi lại sau vài giờ tới một ngày. Đây là lời cảnh báo, không phải chuyện bình thường.
• Ù tai: tiếng ve, tiếng rít trong tai sau tiếng nổ. Phần lớn hết sau vài giờ, nhưng có người bị kéo dài.
• Chấn thương âm cấp: một tiếng nổ rất gần có thể gây nghe kém vĩnh viễn ngay lập tức.
• Thủng màng nhĩ: hiếm hơn, khi ở rất gần tiếng nổ. Dấu hiệu: đau tai đột ngột, chảy dịch hoặc máu, nghe kém một bên.

Tổn thương thính lực do tiếng ồn cộng dồn theo năm tháng. Một đêm pháo hoa có thể không để lại gì rõ ràng, nhưng nhiều năm đứng sát loa, sát pháo sẽ để lại dấu vết.

Trẻ nhỏ: vì sao cần che tai kỹ hơn

WHO đặt ngưỡng cho trẻ em thấp hơn người lớn vì vài lý do:

• Ống tai trẻ nhỏ ngắn và hẹp hơn người lớn; một số nghiên cứu cho thấy điều này làm âm thanh tới màng nhĩ của trẻ mạnh hơn ở một số dải tần.
• Trẻ không tự che tai, không tự đi xa được; bé được bế ở đâu thì nghe ở đó.
• Thính lực tổn thương sớm ảnh hưởng tới học nói, học đọc.

Cách làm cụ thể:

1. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: dùng chụp tai chống ồn cỡ trẻ em, ôm kín quanh tai. Không nhét bông, giấy vào tai bé — không hiệu quả và dễ rơi vào ống tai.
2. Trẻ lớn: chụp tai hoặc nút tai bọt xốp cỡ nhỏ, người lớn hướng dẫn cách đeo cho kín.
3. Đứng xa, và sẵn sàng bế bé đi chỗ khác nếu bé quấy khóc, bịt tai.

Người lớn tuổi và người đã nghe kém

Người cao tuổi thường đã giảm thính lực theo tuổi; tai đã yếu thì càng nên giữ phần còn lại. Thêm vài lưu ý:

• Người dùng máy trợ thính: hỏi chuyên viên thính học về chế độ dùng nơi ồn; nhiều người chọn hạ âm lượng hoặc tháo máy khi xem pháo hoa ở gần, rồi đeo nút tai.
• Người có bệnh tim, huyết áp: tiếng nổ bất ngờ gây giật mình, tim đập nhanh. Chọn chỗ xa, ngồi được, có lối ra.
• Người đang bị viêm tai, vừa phẫu thuật tai: hỏi bác sĩ trước khi đi xem ở gần.

Đồ bảo vệ tai: chọn gì

Trong lúc bất ngờ không có gì, áp hai lòng bàn tay chặt lên tai cũng giảm được một phần, và quay lưng lại hướng nổ.

Sau đêm pháo hoa: khi nào cần đi khám

• Ù tai, nghe kém không hết sau khoảng một ngày.
• Đau tai, chảy dịch hoặc máu từ tai.
• Chóng mặt, mất thăng bằng sau tiếng nổ gần.
• Trẻ nhỏ có vẻ không phản ứng với tiếng gọi như trước.

Nghe kém đột ngột cần được khám tai mũi họng sớm; đừng chờ "tự khỏi" quá lâu.

Góc nhìn hôm nay: xu hướng giảm ồn

Ở nhiều nơi trên thế giới, người thiết kế màn pháo hoa đã chú ý hơn tới âm thanh: dùng nhiều hiệu ứng ít tiếng nổ, hoặc kết hợp với drone ánh sáng, để người nhạy tiếng ồn cũng xem được. Phía khán giả, việc mang chụp tai cho con đi xem pháo hoa đã thành thói quen của nhiều gia đình. Lần tới, hãy bỏ một đôi nút tai vào túi cùng chai nước — món đồ nhỏ nhất mà giữ được một thứ không thay được.