Trình chiếu 3D lên công trình (projection mapping) là gì, xem ở đâu đẹp

Trình chiếu 3D lên công trình (projection mapping, còn gọi là video mapping) là kỹ thuật dùng máy chiếu công suất lớn chiếu hình lên một bề mặt không phẳng — mặt tiền toà nhà, cổng thành, sân khấu, cả mặt sân vận động — sao cho hình khớp đúng từng cửa sổ, cột, gờ, mái. Vì khớp như vậy, công trình như sống dậy: cửa sổ bật sáng lần lượt, bức tường như vỡ ra, mái nhà mọc hoa, cả mặt tiền đổi màu theo nhạc. Thứ tạo cảm giác "3D" không phải kính đặc biệt, mà là sự ăn khớp giữa hình chiếu và hình khối thật.

Ở lễ khai mạc, projection mapping thường biến mặt sân thành một tấm tranh khổng lồ chuyển động dưới chân người biểu diễn.

Khác gì chiếu phim lên tường

Chiếu một đoạn phim lên tường trắng là trình chiếu thường: hình chữ nhật, không quan tâm bức tường có gì. Projection mapping làm ngược lại: bắt đầu từ công trình. Người làm đo đạc chính xác mặt tiền, dựng một mô hình ba chiều của nó trong máy tính, rồi vẽ nội dung lên chính mô hình đó. Một khung cửa sổ trên tường thật cũng là một khung cửa sổ trong hình, một cột đá thật cũng là một cột đá trong hình.

Khi chiếu lên, ánh sáng "ôm" lấy hình khối. Người thiết kế lợi dụng điều này để đánh lừa mắt: vẽ bóng đổ giả cho cột trông như đang dịch chuyển, vẽ vết nứt chạy dọc tường, vẽ cửa sổ mở ra bên trong có một căn phòng không hề tồn tại. Não người quen tin vào bóng và sáng, nên tin luôn rằng toà nhà đang biến hình.

Những gì cần để làm một màn mapping

Bề mặt

Bề mặt sáng màu, nhám, ít kính là lý tưởng. Tường đá, vữa trắng, bê tông xám hợp nhất. Kính và kim loại bóng phản chiếu ánh sáng đi chỗ khác, nên toà nhà nhiều kính cho hình kém. Mặt tiền nhiều chi tiết kiến trúc — cột, vòm, phù điêu — lại là món quà cho người thiết kế, vì có nhiều "chỗ bám" để tạo ảo giác.

Máy chiếu

Một mặt tiền lớn thường cần nhiều máy chiếu công suất cao đặt cạnh nhau. Phần mềm chia hình cho từng máy và làm mờ chỗ giáp mối để hình liền một khối. Máy được đặt trên giàn hoặc trong lều cách công trình một khoảng, có khi trên nóc toà nhà đối diện.

Bóng tối

Mapping chỉ đẹp khi xung quanh đủ tối. Đèn chiếu sáng kiến trúc, đèn đường gần đó thường được tắt trong giờ diễn. Đó cũng là lý do các màn mapping thường bắt đầu muộn, sau khi trời tối hẳn.

Nội dung và âm thanh

Phần quyết định cảm xúc là nội dung hình và nhạc. Một màn mapping hay không cần hiệu ứng dồn dập, mà cần một câu chuyện gắn với chính công trình: lịch sử của nó, những người từng sống, những mùa đã qua.

Từ phòng thí nghiệm ra quảng trường

Chiếu hình lên vật thể ba chiều để tạo ảo giác đã được thử từ nhiều thập niên trước, ở công viên giải trí và trong sân khấu. Cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, các nhà nghiên cứu đồ hoạ máy tính công bố cách dùng máy chiếu để "tô màu" cho vật thể thật theo mô hình 3D — nền móng kỹ thuật của mapping hôm nay. Khi máy chiếu sáng hơn và rẻ hơn, kỹ thuật này đi ra đường phố.

Từ khoảng năm 2010, các lễ hội ánh sáng ở nhiều thành phố châu Âu, châu Á, châu Úc đưa mapping lên những công trình nổi tiếng. Ở Sydney, lễ hội Vivid Sydney (bắt đầu năm 2009) hằng năm chiếu hình lên những cánh buồm của Nhà hát Opera — một trong những màn mapping được chụp nhiều nhất thế giới. Ở Việt Nam, mapping đã xuất hiện ở các lễ hội, sự kiện lớn, chiếu lên mặt tiền nhà hát, công trình kiến trúc cổ, các toà nhà ven sông.

Mapping trong lễ khai mạc: mặt sân thành tấm tranh

Trong sân vận động, bề mặt lớn nhất và gần ống kính truyền hình nhất là mặt sân. Từ cuối thập niên 2000, nhiều lễ khai mạc Thế vận hội và đại hội thể thao phủ mặt sân bằng vải hoặc tấm trải trắng, rồi chiếu hình từ những dàn máy chiếu treo trên mái hoặc trên khán đài.

Lễ khai mạc Thế vận hội Rio 2016 là một ví dụ quen thuộc: mặt sân Maracanã lần lượt thành rừng nhiệt đới, thành biển, thành những khu nhà đô thị Brazil nhìn từ trên cao, và người biểu diễn di chuyển như thể đang sống trong bức tranh. Cách làm này có hai cái lợi: rẻ hơn dựng cảnh thật, và đổi cảnh trong một tích tắc. Các đạo diễn lễ khai mạc vì thế rất ưa dùng mapping cho phần kể chuyện lịch sử – thiên nhiên của nước chủ nhà.

Cái khó là khán giả trong sân nhìn từ bốn phía, nhưng ảo giác chiều sâu chỉ đúng ở một số góc. Đội thiết kế thường ưu tiên góc máy quay chính và khán đài lớn nhất, và dùng hoạ tiết phẳng, màu mảng lớn để những góc khác vẫn thấy đẹp.

Mapping, màn hình LED và đèn kiến trúc: phân biệt nhanh

Điểm cộng lớn của mapping với công trình cổ là không đụng vào công trình: không khoan, không bắt vít, tắt máy là trả lại nguyên trạng. Đây là lý do nó hay được chọn cho di tích.

Xem mapping sao cho đã mắt

• Đứng chính diện, cách vừa phải. Ảo giác chiều sâu được tính cho người đứng trước mặt công trình. Đứng lệch sang một góc, vết nứt giả, bóng đổ giả trông "sai sai".
• Đến sớm giữ chỗ trung tâm nếu có thể, nhưng tránh chen sát mép rào — đứng xa thêm một chút thấy trọn mặt tiền hơn.
• Nhìn công trình trước giờ diễn. Biết mặt tiền thật trông thế nào, sẽ thấy rõ hơn khi nó "biến hình".
• Chụp ảnh: hình chiếu rất sáng so với nền, nên giảm phơi sáng một chút để không cháy trắng. Không dùng đèn flash — vô ích và làm phiền người xung quanh. Quay video thì giữ máy yên, vì cả mặt tiền đang chuyển động.

Góc nhìn hôm nay: công trình biết kể chuyện

Projection mapping hay nhất khi nó làm người xem nhìn lại công trình bằng con mắt khác. Một cổng thành cũ, sau mười phút mapping, có thể khiến người ta muốn quay lại ban ngày để xem từng hoa văn thật. Đó là lý do nhiều bảo tàng, di tích dùng mapping cho các đêm lễ hội: ánh sáng chỉ là lời mời.

Với người làm khai mạc ở quy mô nhỏ — trường học, hội trường — tinh thần của mapping vẫn dùng được: chọn một bề mặt có hình khối, tìm cách cho ánh sáng "ôm" theo nó thay vì chiếu một khung chữ nhật lên tường. Chi tiết kỹ thuật âm thanh, ánh sáng hội trường là chuyện của nghề sân khấu, nằm ngoài phạm vi bài này.

Muốn xem những màn mapping lớn, hãy theo dõi lịch các lễ hội ánh sáng của thành phố, lễ hội du lịch, và các đêm khai mạc sự kiện văn hoá — lịch thường công bố trước vài tuần.