Không ai được tự chế pháo, vì hai lý do cùng nặng như nhau. Về an toàn: thuốc pháo có thể bắt lửa, phát nổ chỉ vì ma sát, va đập, tia tĩnh điện hay một chút nhiệt — ngay trong lúc đang làm, khi tay và mặt người làm ở sát nhất. Về pháp luật: Nghị định 137/2020/NĐ-CP cấm chế tạo pháo, thuốc pháo trái phép; tuỳ mức độ, người làm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, và còn phải bồi thường thiệt hại gây ra cho người khác.
Bài này không có, và sẽ không có, bất kỳ chỉ dẫn nào về cách làm. Nó dành cho phụ huynh, thầy cô và chính các bạn trẻ đang tò mò — để hiểu vì sao lằn ranh này không có ngoại lệ.
Mùa nào cũng có những tin giống nhau
Gần Tết Nguyên đán năm nào, báo chí cũng đưa tin những ca nhập viện vì tự chế pháo: cậu học sinh bị dập nát bàn tay, thiếu niên bỏng mặt và mắt, căn bếp cháy đen vì đang trộn thuốc thì bắt lửa. Các bác sĩ bỏng, bác sĩ chấn thương chỉnh hình, bác sĩ mắt ở nhiều bệnh viện lớn đã nhiều lần lên tiếng cảnh báo trước mùa Tết, vì những ca này lặp lại theo đúng một kiểu.
Điểm chung của nhiều ca:
- Người bị nạn thường là nam thiếu niên, thanh niên trẻ.
- Họ học cách làm từ video, hội nhóm trên mạng, hoặc từ bạn bè truyền tai.
- Tai nạn xảy ra trong lúc làm, không phải lúc đốt — khi đang trộn, nhồi, nén.
- Vết thương tập trung ở bàn tay, mặt, mắt; nhiều ca phải cắt cụt ngón tay, mất thị lực một bên mắt.
- Không ít trường hợp làm bị thương cả người nhà, em nhỏ đứng xem.
Vì sao tự làm lại nguy hiểm đến thế
Pháo hoa trình diễn được làm trong nhà máy, bởi người được đào tạo, với quy trình kiểm soát chặt: phòng riêng, dụng cụ chống tia lửa, chống tĩnh điện, khoảng cách giữa các khu vực, lượng thuốc tối đa mỗi chỗ. Dù vậy, ngành sản xuất pháo trên thế giới vẫn có tai nạn. Người tự làm ở nhà không có bất kỳ lớp bảo vệ nào trong số đó.
Thuốc pháo nhạy hơn người ta tưởng
Nhiều hỗn hợp tạo pháo có thể bắt cháy hoặc nổ vì những tác động rất nhỏ: cọ xát khi khuấy, va đập khi nén, tia tĩnh điện từ quần áo, một vật nóng ở gần. Người làm không thấy trước được khoảnh khắc ấy — nó xảy ra trong một phần nhỏ của giây.
Cháy trong không gian kín
Tự làm thường diễn ra trong phòng, trong bếp, nơi kín đáo để không bị phát hiện. Khi bắt lửa, khí nóng và lửa không có chỗ thoát, người làm không kịp chạy.
Không biết mình đang cầm gì
Nguyên liệu mua trôi nổi không rõ độ tinh khiết, không rõ thành phần thật; "công thức" trên mạng thường sai, được chép đi chép lại. Người làm tưởng mình đang theo đúng hướng dẫn, nhưng thực ra đang tạo ra một thứ còn khó lường hơn.
Không có đường lui
Khi một sản phẩm tự làm không cháy như ý, người làm thường cúi xuống xem, châm lại, hoặc mổ ra — đúng những việc mà người trong nghề tuyệt đối tránh với pháo lép.
Pháp luật nói gì
Ở mức phổ thông:
| Khía cạnh | Nội dung chính |
|---|---|
| Hành chính | Nghị định 137/2020/NĐ-CP cấm chế tạo, sản xuất pháo và thuốc pháo trái phép. Vi phạm bị xử phạt theo nghị định xử phạt hiện hành, kèm tịch thu tang vật |
| Hình sự | Tuỳ loại, số lượng và hậu quả, hành vi chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, mua bán pháo nổ, thuốc pháo có thể bị truy cứu theo các điều về hàng cấm hoặc vật liệu nổ trong Bộ luật Hình sự |
| Dân sự | Gây thương tích, cháy nhà người khác thì phải bồi thường. Nếu người gây thiệt hại chưa thành niên, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể phải bồi thường thay theo Bộ luật Dân sự |
"Làm để đốt chơi, không bán" không phải là lý do miễn trách nhiệm. Người chưa đủ 18 tuổi cũng không đứng ngoài pháp luật; tuỳ độ tuổi và mức độ, các em vẫn có thể bị xử lý. Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản, nên bài này không ghi; khi cần, hỏi công an xã/phường.
Dành cho phụ huynh: nhận ra sớm và nói chuyện thế nào
Không cần đợi tới khi có chuyện. Những dấu hiệu đáng để ý trong những tuần trước Tết:
- Con xem nhiều video, tham gia hội nhóm có nội dung "tự làm pháo", "pháo handmade".
- Có gói hàng lạ gửi tới, đồ vật lạ được cất giấu trong phòng, ngăn kéo.
- Có mùi khét lạ, vết cháy nhỏ trên bàn, sàn, tay áo.
- Bạn bè rủ nhau "làm thử", hẹn tụ tập ở nhà ai đó khi người lớn vắng.
Khi nói chuyện, nên:
- Bắt đầu bằng sự quan tâm, không bằng quát mắng; trẻ bị doạ thường giấu kỹ hơn.
- Kể chuyện thật: những ca mất ngón tay, mất mắt có thật, xảy ra với người cùng tuổi con.
- Nói rõ hậu quả pháp lý cho cả con và gia đình.
- Đề nghị thay thế: cùng con đi xem màn pháo hoa của thành phố, cùng đọc về khoa học màu pháo hoa.
- Nếu phát hiện đồ đã làm hoặc nguyên liệu: không tự xử lý, không đem đốt; liên hệ công an xã/phường để được hướng dẫn.
Dành cho thầy cô và các bạn trẻ
Tò mò về pháo hoa là chính đáng. Vì sao có màu đỏ, màu xanh? Vì sao bông hoa nở tròn? Vì sao ánh sáng tới trước tiếng nổ? Đó là những câu hỏi hay, và có cách trả lời mà không cần tự làm gì cả:
- Đọc về màu của kim loại khi bị đốt nóng — nguyên lý quang phổ mà các nhà khoa học như Bunsen và Kirchhoff khám phá từ thế kỷ 19. Các bài trong danh mục "Pháo hoa hoạt động thế nào" của wiki này giải thích ở mức đó.
- Xem thí nghiệm đốt màu ngọn lửa trong phòng thí nghiệm của trường, do giáo viên thực hiện và có đồ bảo hộ.
- Tìm hiểu nghề thiết kế màn pháo hoa: kịch bản, nhạc, phối màu — phần sáng tạo của nghề mà không ai phải đụng tay vào thuốc pháo.
- Thấy video, bài viết hướng dẫn tự làm pháo trên mạng: đừng làm theo, đừng chia sẻ, dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng.
Góc nhìn hôm nay: niềm vui không cần tự làm
Hơn ba mươi năm sau ngày Việt Nam cấm pháo nổ, người dân vẫn có pháo hoa: những màn bắn đêm giao thừa ở nhiều thành phố do đơn vị được phép thực hiện, và pháo hoa không nổ dùng trong gia đình theo Nghị định 137/2020. Niềm vui ánh sáng vẫn ở đó. Thứ duy nhất bị loại bỏ là phần làm người ta mất ngón tay, mất mắt. Không có lý do gì để tự mang phần ấy về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tự chế pháo có bị xử lý không?
Có. Nghị định 137/2020/NĐ-CP cấm chế tạo pháo, thuốc pháo trái phép. Tuỳ mức độ, người làm bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, và phải bồi thường nếu gây thiệt hại cho người khác.
Vì sao tự làm pháo hay gây tai nạn?
Thuốc pháo có thể bắt lửa, phát nổ vì ma sát, va đập, tĩnh điện hay nhiệt, ngay trong lúc làm khi tay và mặt người làm ở sát nhất. Làm ở nhà không có bất kỳ biện pháp bảo vệ nào như trong cơ sở sản xuất được cấp phép.
Trẻ dưới 18 tuổi tự chế pháo thì ai chịu trách nhiệm?
Tuỳ độ tuổi và mức độ, các em vẫn có thể bị xử lý. Nếu gây thiệt hại cho người khác, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể phải bồi thường thay theo Bộ luật Dân sự.
Phát hiện con tự làm pháo thì phải làm gì?
Giữ bình tĩnh, nói chuyện với con, không tự đem đốt hay tiêu huỷ đồ đã làm. Liên hệ công an xã/phường để được hướng dẫn xử lý an toàn.
Muốn tìm hiểu khoa học pháo hoa thì nên làm gì?
Đọc về màu của kim loại khi bị đốt nóng, xem thí nghiệm màu ngọn lửa do giáo viên thực hiện ở trường, hoặc tìm hiểu nghề thiết kế màn pháo hoa. Không làm theo bất kỳ video tự chế nào trên mạng.
