Chọn biểu tượng văn hoá cho lễ khai mạc mà không sáo là chọn ít biểu tượng, dùng chúng như một hành động thay vì một món đồ trưng bày, và gắn chúng vào câu chuyện chung của buổi lễ. Biểu tượng trở nên sáo khi nó chỉ xuất hiện để "điểm danh" (có áo dài, có nón lá, có rồng, có hoa sen) mà không làm gì trên sân; nó trở nên sống khi khán giả thấy nó chuyển động, đổi nghĩa, hoặc được nhìn từ một góc chưa ai nghĩ tới.
Biểu tượng sáo là gì, và vì sao lễ khai mạc dễ rơi vào
Sáo không có nghĩa là biểu tượng tồi. Một hình ảnh trở nên sáo vì nó đã được dùng quá nhiều lần theo cùng một cách, đến mức khán giả nhìn thấy mà không còn cảm gì. Lễ khai mạc dễ rơi vào cái bẫy này vì ba lý do:
- Áp lực đại diện. Ai cũng muốn "phần của mình" có mặt: vùng miền, nghề truyền thống, món ăn, lễ hội. Kết quả là một danh sách dài, mỗi thứ vài chục giây.
- Sợ khán giả quốc tế không hiểu. Nên chọn những thứ đã quen trên ảnh du lịch, vốn là những thứ dễ sáo nhất.
- Sợ sai. Biểu tượng đã được dùng nhiều lần là biểu tượng "an toàn", không ai phản đối.
Cả ba lý do đều dễ hiểu. Nhưng một lễ khai mạc chỉ toàn thứ an toàn sẽ trôi qua mà không để lại hình ảnh nào trong trí nhớ.
Năm cách biến một biểu tượng quen thành hình ảnh sống
1. Cho biểu tượng một động từ
Một chiếc nón lá đứng yên là một món đồ. Hàng trăm chiếc nón cùng lật mặt trong cùng một nhịp, mặt trong và mặt ngoài khác màu, biến sân thành một cánh đồng gợn sóng, là một hình ảnh. Câu hỏi đầu tiên với mỗi biểu tượng: nó có thể làm gì trên sân?
2. Đổi tỉ lệ
Phóng to một vật nhỏ, thu nhỏ một vật to. Một hạt lúa to bằng người, một dòng sông thu lại vừa một dải vải chạy quanh sân. Đổi tỉ lệ buộc người xem nhìn lại thứ họ tưởng đã biết.
3. Cho thấy quá trình chứ không chỉ kết quả
Thay vì trưng ra một tấm lụa đẹp, cho thấy sợi tơ được kéo, dệt, nhuộm. Thay vì trưng một chiếc trống, cho thấy nhịp trống điều khiển cả đội hình. Khán giả nhớ một bức tranh được vẽ dần ngay trên sàn lâu hơn nhiều so với một bức tranh treo sẵn, dù bức treo sẵn có thể đẹp hơn.
4. Chọn thứ đời thường mà người trong nước nhận ra
Nhiều hình ảnh đọng lại lâu nhất của các lễ khai mạc không phải di sản cổ mà là đời sống hằng ngày. London 2012 dành cả một đoạn cho hệ thống y tế công của Anh, với y tá và hàng loạt giường bệnh nhi trên sân. Rio 2016 có cảnh người mẫu Gisele Bündchen bước một quãng dài trên sàn theo bản nhạc "Garota de Ipanema", một bài hát mà người Brazil nào cũng thuộc. Người nước ngoài có thể không hiểu hết, nhưng họ cảm được rằng người dân nước chủ nhà đang thật sự xúc động.
5. Dám tự cười mình
London 2012 có Mr Bean, có những đoạn chọc nhẹ thói quen của chính người Anh. Một chút hài hước làm cho buổi lễ gần gũi và khiến những đoạn trang trọng sau đó có sức nặng hơn. Tất nhiên, hài hước phải đúng liều và hợp văn hoá nước chủ nhà; không phải nơi nào cũng hợp với kiểu tự trào này.
Bảng so sánh: cùng một biểu tượng, hai cách dùng
Bảng dưới lấy vài chất liệu quen thuộc của Việt Nam để minh hoạ. Đây là gợi ý cách nghĩ, không phải kịch bản của buổi lễ nào.
| Chất liệu | Cách dùng dễ sáo | Cách dùng có sức sống |
|---|---|---|
| Nón lá | Một dàn người cầm nón đứng vẫy | Nón lật đồng loạt thành sóng màu, hoặc thành mặt nước khi nhìn từ trên cao |
| Áo dài | Diễu một vòng quanh sân | Tà áo thành dòng chảy trong gió, đổi màu theo từng chặng của câu chuyện |
| Trống đồng | Một mô hình trống lớn đặt giữa sân | Hoa văn vòng tròn đồng tâm trên mặt trống thành đội hình người xoay theo nhịp |
| Lúa nước | Phông nền ruộng bậc thang | Một chu kỳ: nước dâng, cấy, lúa lên xanh, chín vàng, gặt; mỗi chặng một màu ánh sáng |
| Rồng | Một con rồng múa vòng quanh sân | Rồng hiện ra từ chính đội hình người, hoặc từ dòng sông ánh sáng |
Điểm chung của cột thứ ba: biểu tượng không đứng một mình mà gắn vào sợi chỉ chung của buổi lễ, và nó làm một việc mà chỉ sân vận động mới cho phép.
Những biểu tượng nên cân nhắc kỹ
Một lễ khai mạc thể thao là sự kiện của mọi người, nên có những vùng đạo diễn thường tránh hoặc rất thận trọng:
- Biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng. Khán giả trên sân và trước màn hình có niềm tin rất khác nhau. Điều mà người làm cho là trang trọng có thể làm người khác không thoải mái. Phần lớn lễ khai mạc lớn chọn chất liệu thế tục: thiên nhiên, lao động, nghệ thuật, đời sống.
- Biểu tượng gắn với xung đột. Những hình ảnh dễ khơi lại chuyện cũ giữa các dân tộc, các nước, không hợp với một buổi lễ đón khách từ khắp nơi.
- Văn hoá của một cộng đồng cụ thể. Khi đưa trang phục, nghi thức của một dân tộc thiểu số lên sân, cần làm việc với chính cộng đồng ấy, để họ không thấy mình bị biến thành "phông nền" cho người khác.
- Cờ, biểu trưng chính thức. Thuộc phần nghi thức, có quy định riêng; đạo diễn không tự ý biến tấu.
Ba câu hỏi để thử một biểu tượng trước khi chốt
- Bỏ nó đi, câu chuyện có mất gì không? Nếu không, biểu tượng đang có mặt chỉ để điểm danh.
- Người trong nước xem có thấy lạ không? Lạ theo nghĩa "chưa bao giờ nhìn món đồ quen này theo cách ấy". Nếu họ chỉ gật gù "lại cái này", nên nghĩ lại.
- Người nước ngoài không biết điển tích có còn thấy đẹp không? Hình ảnh phải đứng được tự nó; điển tích là tầng nghĩa thứ hai cho ai muốn tìm hiểu.
Một biểu tượng qua được cả ba câu hỏi thường xứng đáng có thời lượng dài hơn. Thà có ba biểu tượng được dựng trọn vẹn, có đầu có cuối, còn hơn mười hai biểu tượng mỗi thứ lướt qua vài chục giây.
Góc nhìn hôm nay: tự tập nhìn biểu tượng
Cách tốt nhất để thoát khỏi lối mòn là đi gần hơn với chất liệu thật. Vài gợi ý cho người muốn tìm cảm hứng:
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Lịch sử quốc gia có nhiều hiện vật, hoa văn mà người xem thường đi lướt qua; đứng lâu trước một mặt trống đồng sẽ thấy cả một đội hình vòng tròn.
- Xem các buổi biểu diễn nghệ thuật truyền thống như múa rối nước, chèo, tuồng, ca Huế để thấy người xưa đã "động hoá" biểu tượng thế nào.
- Xem lại những lễ khai mạc nổi tiếng với một câu hỏi duy nhất: biểu tượng nào ở đây đang làm việc, biểu tượng nào chỉ đứng trưng bày?
Cách chọn biểu tượng gắn liền với ý tưởng chủ đạo của buổi lễ; bài về ý tưởng chủ đạo trong danh mục này bàn bước đi trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là biểu tượng văn hoá bị sáo trong lễ khai mạc?
Là khi biểu tượng chỉ xuất hiện để điểm danh, đứng yên hoặc diễu qua, không làm gì trên sân và không gắn với câu chuyện chung. Khán giả nhận ra nó nhưng không còn cảm xúc gì vì đã thấy quá nhiều lần theo cùng một cách.
Làm sao dùng áo dài, nón lá trong lễ khai mạc mà không nhàm?
Cho chúng một hành động gắn với câu chuyện: nón lật đồng loạt thành sóng màu, tà áo thành dòng chảy đổi màu theo từng chặng. Nhìn từ trên cao, đồ vật quen thuộc có thể biến thành hình ảnh mới.
Lễ khai mạc London 2012 dùng biểu tượng văn hoá thế nào?
Buổi lễ chọn nhiều chất liệu đời thường mà người Anh nhận ra ngay, như hệ thống y tế công, văn học thiếu nhi, nhạc đại chúng, và có cả những đoạn tự trào như tiết mục Mr Bean. Cách đó làm buổi lễ gần gũi và khác hẳn kiểu trưng bày di sản.
Có nên đưa biểu tượng tôn giáo vào lễ khai mạc thể thao không?
Phần lớn lễ khai mạc lớn tránh hoặc rất thận trọng, vì khán giả có niềm tin rất khác nhau. Chất liệu thế tục như thiên nhiên, lao động, nghệ thuật và đời sống thường được chọn hơn.
Nên dùng bao nhiêu biểu tượng trong một lễ khai mạc?
Không có con số cố định, nhưng ít mà sâu thường tốt hơn nhiều mà nông. Vài biểu tượng được dựng trọn vẹn, có đầu có cuối, dễ đọng lại hơn hàng chục biểu tượng lướt qua.
