Đạo cụ khổng lồ trong lễ khai mạc: rối lớn, sàn nâng hạ, người bay trên dây

Đạo cụ khổng lồ trong lễ khai mạc là những vật được làm to hơn con người nhiều lần, như rối lớn, tượng, quả cầu, đài lửa, sàn diễn nâng hạ, cùng những màn người bay trên dây cáp, để hình ảnh đọc được từ hàng ghế xa nhất của sân vận động. Chúng tạo ra những khoảnh khắc khán giả nhớ lâu nhất, nhưng cũng là phần nhiều rủi ro nhất: đạo cụ càng to, càng nặng, càng chuyển động thì càng cần tính toán an toàn kỹ và tập nhiều lần.

Vì sao sân vận động "đòi" đạo cụ khổng lồ

Người ngồi ở hàng ghế cao nhất có thể cách giữa sân cả trăm mét. Ở khoảng cách đó, một người diễn chỉ còn là một chấm nhỏ, một chiếc áo đẹp chỉ còn là một mảng màu. Muốn kể chuyện bằng hình ảnh cho cả sân, đạo diễn có ba cách: dùng thật nhiều người để ghép thành hình lớn (đồng diễn), dùng ánh sáng, hoặc làm cho vật trên sân to lên. Đạo cụ khổng lồ là cách thứ ba.

Đạo cụ lớn còn giải quyết bài toán tầng cao. Mặt sân là mặt phẳng; khi một vật vươn lên cao vài chục mét, nó tạo ra chiều thứ ba cho buổi lễ và cho máy quay một thứ để ngước lên.

Rối lớn và tượng sống

Rối khổng lồ có truyền thống lâu đời trong lễ hội đường phố nhiều nơi trên thế giới, và được đưa vào sân vận động vì chúng "sống" theo cách màn hình không làm được: chúng có kích thước thật, có bóng đổ, có người điều khiển nhìn thấy được.

• Ở London 2012, trong đoạn kể về văn học thiếu nhi Anh, một con rối khổng lồ hình nhân vật phản diện Voldemort đứng giữa sân, rồi hàng loạt nhân vật Mary Poppins cầm ô từ trên cao bay xuống "đánh đuổi" nó.
• Ở Athens 2004, sân được biến thành mặt hồ; một đầu tượng khổng lồ theo phong cách điêu khắc Cyclades cổ nổi lên, rồi tách ra thành nhiều mảnh, mở đầu đoàn rước kể về nghệ thuật Hy Lạp. Trong cùng buổi lễ có hình ảnh nhân mã phóng ngọn giáo ánh sáng.

Rối lớn thường được điều khiển bằng nhiều cách cùng lúc: người đi bên trong, người kéo dây từ dưới, cần cẩu hoặc khung đỡ phía sau. Cái khó không phải làm cho chúng to, mà làm cho chúng chuyển động mềm, có "hồn", và lắp, tháo kịp trong vài phút giữa hai tiết mục.

Sân khấu nâng hạ: sàn biết thở

Sân vận động không có sàn diễn sẵn. Mỗi lễ khai mạc lớn đều dựng một sàn tạm phủ lên mặt cỏ và đường chạy, bên dưới có hầm, máy nâng và lối đi cho người diễn. Khi sàn có thể mở ra, nhô lên, hạ xuống, nó tự thành một đạo cụ.

• Bắc Kinh 2008: hàng trăm khối vuông mô phỏng con chữ in rời nhô lên, thụt xuống như sóng, tạo hình trên mặt sân. Khi các khối dừng, người ta mới thấy bên trong mỗi khối là một người diễn.
• London 2012: giữa cảnh đồng quê, những ống khói nhà máy cao vút từ từ mọc lên khỏi mặt đất, đánh dấu bước chuyển sang thời công nghiệp.
• Sydney 2000: đài lửa được châm giữa một vòng nước, rồi cả vòng lửa nâng dần lên đỉnh khán đài.

Điểm chung của ba ví dụ: chuyển động của sàn chính là câu chuyện. Máy nâng hạ thành công nhất là khi khán giả quên mất máy móc, chỉ thấy "đất mọc lên".

Người bay trên dây và những màn trên cao

Bay trên dây cáp là kỹ thuật lâu đời của sân khấu, nhưng ở sân vận động, quy mô khác hẳn: dây căng qua khoảng cách hàng trăm mét, người treo ở độ cao vài chục mét, có gió, có hơi nóng của lửa và khói.

• Los Angeles 1984: một người đeo thiết bị bay phản lực đáp xuống giữa sân, trong buổi lễ còn có màn 84 cây đàn piano cùng chơi "Rhapsody in Blue".
• Sydney 2000: trong đoạn "giấc mơ biển sâu", một bé gái bay lơ lửng trên dây giữa những sinh vật biển do người diễn tạo ra.
• Bắc Kinh 2008: vận động viên thể dục dụng cụ Lý Ninh được treo trên cáp, "chạy" một vòng quanh mép mái sân vận động trước khi châm đài lửa.
• Lillehammer 1994 (Olympic mùa đông): ngọn đuốc vào sân trong tay một vận động viên nhảy cầu trượt tuyết, bay xuống từ dốc nhảy.
• Paris 2024: một người cầm đuốc đeo mặt nạ chạy, nhảy trên mái nhà và dọc thành phố, xen giữa các tiết mục.

Bảng tóm tắt: các loại đạo cụ lớn và rủi ro đi kèm

Khi máy móc không nghe lời

Đạo cụ cơ khí có thể hỏng đúng lúc quan trọng nhất. Ở Sydney 2000, đài lửa đứng yên vài phút trước khi chịu nâng lên. Ở Olympic mùa đông Vancouver 2010, đài lửa trong nhà có bốn cột lẽ ra cùng vươn lên, nhưng một cột không lên được. Những sự cố này không làm hỏng buổi lễ, nhưng cho thấy lý do người làm nghề luôn có phương án dự phòng: dây cáp phụ, nguồn điện phụ, người đứng sẵn để xử lý tay, và một kịch bản "nếu hỏng thì làm gì" cho từng tiết mục. Bài về tổng duyệt trong danh mục này kể thêm về những lần như vậy.

Với các màn bay, chuẩn mực an toàn còn khắt khe hơn: mỗi người bay đều có hệ thống treo dự phòng, có người theo dõi riêng, và tiết mục có thể bị huỷ ngay trong đêm diễn nếu gió vượt ngưỡng cho phép. Không có hình ảnh nào đáng đổi bằng an toàn của người diễn.

Những đạo cụ có lửa thật hoặc gắn hiệu ứng pháo hoa còn phải qua thẩm định riêng; phần hiệu ứng pháo hoa chỉ do đơn vị được cấp phép làm và người được đào tạo điều khiển.

Góc nhìn hôm nay: làm "to" mà không cần đạo cụ khổng lồ

Không phải buổi lễ nào cũng có máy nâng và cáp treo. Bài học rút ra từ các đạo cụ lớn dùng được cả ở quy mô nhỏ:

• Tỉ lệ là tương đối. Trong một hội trường, một tấm vải dài mười mét do nhiều người cùng kéo đã là "khổng lồ".
• Chuyển động quan trọng hơn kích thước. Một vật mở ra, mọc lên, đổi hình trước mắt khán giả gây ấn tượng hơn một vật to đứng yên.
• Để lộ người điều khiển cũng được. Nhiều nhà hát rối hiện đại cho người điều khiển đứng ngay cạnh rối; khán giả vẫn tin.
• Giữ an toàn là trên hết. Không treo người, không đặt vật nặng trên cao nếu không có người có chuyên môn kiểm tra.

Muốn xem đạo cụ lớn ngoài đời, các lễ hội đường phố có rối khổng lồ ở châu Âu, hay những màn rối nước, rối cạn truyền thống ở Việt Nam, đều là chỗ tốt để thấy cách người xưa và người nay làm cho vật vô tri "sống" trước mắt khán giả.