Lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 bắt đầu lúc 20 giờ 08 phút ngày 8/8/2008 tại sân vận động "Tổ chim", do đạo diễn Trương Nghệ Mưu dàn dựng. Đêm diễn được nhớ nhờ màn đếm ngược của 2.008 người đánh trống phẫu, cuộn tranh khổng lồ trải giữa sân, khối chữ in rời chuyển động như sóng, và màn pháo hoa phủ khắp thành phố. Phong cách chủ đạo là sự đồng loạt: hàng nghìn người diễn như một.
Con số tám và giờ mở màn
Trong văn hoá Trung Hoa, số tám được coi là may mắn vì đọc gần với chữ "phát". Ban tổ chức chọn mở màn vào ngày 8, tháng 8, năm 2008, lúc 8 giờ 8 phút tối. Lựa chọn ấy biến chính thời điểm khai mạc thành một biểu tượng, chuyện người ta vẫn nhắc tới mỗi khi bàn về những lễ khai mạc dễ nhớ.
Địa điểm là Sân vận động Quốc gia Bắc Kinh, được gọi là "Tổ chim" vì lớp khung thép đan chéo bên ngoài. Công trình do hãng kiến trúc Thuỵ Sĩ Herzog & de Meuron thiết kế, đến nay vẫn là một trong những sân vận động nổi tiếng nhất thế giới về hình dáng.
Người đứng sau: Trương Nghệ Mưu
Trương Nghệ Mưu là đạo diễn điện ảnh nổi tiếng với các phim như Cao lương đỏ, Đèn lồng đỏ treo cao, Anh hùng. Phim của ông nổi bật ở màu sắc mạnh và những khung hình đông người được bố cục chặt. Lễ khai mạc mang đúng dấu ấn ấy: mỗi cảnh là một khung hình lớn, màu đỏ và vàng chiếm ưu thế, đám đông được xếp như những nét vẽ.
Phụ trách hiệu ứng thị giác và pháo hoa là nghệ sĩ Thái Quốc Cường (Cai Guo-Qiang), người nổi tiếng với các tác phẩm nghệ thuật dùng thuốc súng. Sự kết hợp giữa một đạo diễn điện ảnh và một nghệ sĩ thị giác cho thấy cách Bắc Kinh nghĩ về lễ khai mạc: không phải một buổi văn nghệ, mà một tác phẩm hình ảnh khổng lồ.
Màn trống phẫu: đếm ngược bằng ánh sáng
Lễ khai mạc mở bằng màn đánh phẫu, một loại nhạc khí cổ dạng chum, mặt trên được dùng như mặt trống. 2.008 người đứng thành khối vuông, mỗi người một chiếc phẫu có viền đèn. Khi họ đánh, đèn trên mặt phẫu sáng lên; nhìn từ trên cao, cả khối trống thành một màn hình sống, hiện ra các con số đếm ngược từ 60 về 0.
Trong lúc đánh, những người diễn đồng thanh hô câu mở đầu sách Luận ngữ, đại ý "có bạn từ phương xa tới, chẳng vui lắm sao". Câu chào khách này được chọn để mở cả lễ khai mạc.
Đây là một bài học dàn dựng đáng nhớ: dùng chính người diễn làm "điểm ảnh", và dùng một âm thanh nguyên thuỷ (tiếng trống) cho khoảnh khắc mở màn, thay vì nhạc điện tử hay pháo hoa.
Những dấu chân pháo hoa và chuyện hình dựng sẵn
Sau màn đếm ngược, một chuỗi pháo hoa hình dấu chân lần lượt nổ trên bầu trời Bắc Kinh, nối từ trung tâm thành phố cổ dọc theo trục chính tới sân vận động. Hình ảnh mang ý nghĩa: lịch sử bước từng bước tới đêm khai mạc.
Những quả pháo dấu chân thật sự được bắn trên bầu trời đêm ấy. Tuy nhiên, sau đó báo chí xác nhận phần lớn đoạn dấu chân phát trên truyền hình là hình đồ hoạ dựng sẵn, vì ghi hình pháo hoa từ trực thăng trên một quãng đường dài, đúng thời điểm, là rất khó. Ban tổ chức giải thích đây là cách giúp người xem truyền hình thấy được trọn hình ảnh. Câu chuyện này đến nay vẫn là ví dụ hay được nhắc khi bàn về ranh giới giữa sự kiện trực tiếp và hình ảnh dựng cho màn hình.
Như mọi màn pháo hoa thật ở sự kiện lớn, phần bắn ngoài trời do đơn vị được cấp phép thực hiện, với đội ngũ được đào tạo và vùng an toàn được tính trước.
Cuộn tranh: lịch sử trải ra trên sân
Phần nghệ thuật chính được kể trên một cuộn tranh khổng lồ trải giữa sân, thực chất là một màn hình LED nằm trên mặt đất. Cuộn tranh "mở" ra, và lần lượt các chương lịch sử hiện lên.
Bốn phát minh
Phần lịch sử dựa nhiều vào bốn phát minh lớn của Trung Hoa cổ được nhắc trong sách giáo khoa: giấy, thuốc súng, la bàn và kỹ thuật in. Giấy hiện ra qua cuộn tranh và các vũ công mặc đồ đen dùng thân người "vẽ" một bức tranh thuỷ mặc lên mặt giấy. Thuốc súng hiện ra qua pháo hoa. La bàn và chuyện đi biển qua những mái chèo đồng loạt.
Khối chữ in rời
Màn được nhắc nhiều nhất là màn chữ in rời. Gần nghìn khối vuông nhô lên, thụt xuống theo sóng, tạo thành những gợn như mặt nước, rồi xếp thành chữ "Hoà" theo các lối viết khác nhau. Khán giả tưởng đó là máy móc điều khiển. Cuối màn, các khối bật nắp và người diễn bên trong đứng dậy vẫy tay: toàn bộ được điều khiển bằng tay người, mỗi người trong một khối, phối hợp qua đếm nhịp.
Con đường tơ lụa và kinh kịch
Các chương sau đi qua con đường tơ lụa trên bộ và trên biển, kinh kịch với con rối khổng lồ, nhạc cụ cổ, rồi tới màn thái cực quyền đông người tạo hình vòng tròn quanh sân. Ở mỗi chương, nguyên tắc đều giống nhau: một hình ảnh đơn giản, lặp lại bằng hàng trăm, hàng nghìn người.
Quả địa cầu và màn thắp lửa bay
Sau diễu hành, một quả địa cầu khổng lồ nâng lên giữa sân, người diễn chạy theo các đường vĩ tuyến trên bề mặt, như đi trên tường. Hai ca sĩ Lưu Hoan và Sarah Brightman hát bài hát chính thức You and Me trên đỉnh quả cầu.
Cao trào là màn thắp lửa. Lý Ninh, vận động viên thể dục dụng cụ từng giành ba huy chương vàng ở Los Angeles 1984, được kéo lên bằng dây treo và "chạy" một vòng quanh vành mái sân giữa không trung. Trên vành mái, một cuộn tranh màn hình mở dần theo bước chạy, hiện cảnh chặng rước đuốc. Hết vòng, ông châm vào một sợi dẫn đưa lửa lên đài lửa hình cuộn giấy đặt trên vành mái sân.
Màn này rất khó về kỹ thuật: một người treo trên dây, di chuyển ngang ở độ cao lớn, quanh một mái sân lượn cong, trong khi màn hình phải khớp với từng bước chân. Nó là lời giải thú vị cho câu hỏi mà mọi lễ khai mạc gặp: làm sao để người cầm đuốc cuối được cả khán đài nhìn thấy.
Bắc Kinh 2008 nhìn từ hôm nay
Đêm khai mạc Bắc Kinh 2008 thường được đặt cạnh London 2012 như hai cực của nghệ thuật khai mạc. Bắc Kinh chọn quy mô và sự chính xác: hơn mười nghìn người diễn, mỗi động tác đều khớp, lịch sử được kể như một bức tranh lớn. London bốn năm sau chọn cách ngược lại, cố ý đời thường và hài hước. Cả hai cách đều có người mê, và đạo diễn các kỳ sau đều phải trả lời câu hỏi: mình đứng ở đâu giữa hai cực ấy.
Những gì còn lại để xem hôm nay:
- Công viên Olympic Bắc Kinh với sân "Tổ chim" và Trung tâm Thể thao dưới nước "Khối nước" vẫn mở cửa tham quan. Sân "Tổ chim" tiếp tục được dùng cho lễ khai mạc, bế mạc Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh 2022, đưa thành phố này thành nơi đầu tiên tổ chức cả Thế vận hội mùa hè lẫn mùa đông.
- Video chính thức trên olympics.com có các đoạn trống phẫu, chữ in rời và màn thắp lửa.
- Muốn hiểu phong cách thị giác của đêm diễn, xem lại vài phim của Trương Nghệ Mưu sẽ thấy rõ cách ông dùng màu và đám đông.
Với người dựng một màn khai mạc nhỏ, bài học đáng mang về là màn chữ in rời: điều khiển bằng con người, đếm nhịp đồng loạt, cuối cùng hé lộ con người bên trong. Sự bất ngờ khi thấy "máy" hoá ra là người luôn tạo được tràng vỗ tay.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 diễn ra khi nào?
Lễ khai mạc bắt đầu lúc 20 giờ 08 phút ngày 8/8/2008 tại Sân vận động Quốc gia Bắc Kinh ("Tổ chim"). Thời điểm được chọn vì số tám được coi là may mắn trong văn hoá Trung Hoa.
Ai là đạo diễn lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008?
Đạo diễn điện ảnh Trương Nghệ Mưu, tác giả các phim Cao lương đỏ, Đèn lồng đỏ treo cao, Anh hùng. Phụ trách hiệu ứng thị giác và pháo hoa là nghệ sĩ Thái Quốc Cường.
Pháo hoa dấu chân ở Bắc Kinh 2008 có phải giả không?
Pháo hoa dấu chân được bắn thật trên bầu trời Bắc Kinh. Tuy nhiên phần lớn đoạn dấu chân phát trên truyền hình là hình đồ hoạ dựng sẵn, điều đã được báo chí xác nhận sau lễ khai mạc. Lý do là rất khó ghi hình trọn chuỗi pháo hoa từ trên không.
Ai thắp đài lửa Olympic Bắc Kinh 2008?
Vận động viên thể dục dụng cụ Lý Ninh, người giành ba huy chương vàng ở Olympic 1984. Ông được kéo lên bằng dây và chạy một vòng quanh mái sân giữa không trung trước khi châm lửa.
Trống phẫu trong lễ khai mạc Bắc Kinh là gì?
Phẫu là một nhạc khí cổ của Trung Hoa dạng chum, mặt trên được gõ như trống. Trong lễ khai mạc, 2.008 người đánh phẫu có gắn đèn, tạo thành màn hình sống đếm ngược từ 60 về 0.
