Khoảnh khắc tuyên bố khai mạc là giây phút một sự kiện chính thức bắt đầu, và mỗi nền văn hoá có cách đánh dấu riêng: đánh trống ở lễ hội và ngày khai trường Việt Nam, thắp lửa ở Olympic và nhiều đại hội thể thao, bấm nút ở các công trình và sự kiện hiện đại. Với người dàn dựng, đây không chỉ là một nghi thức mà là điểm nút của cả buổi lễ: mọi thứ trước nó dồn tới, mọi thứ sau nó, kể cả màn pháo hoa, đều được kích hoạt từ nó.
Vì sao cần một khoảnh khắc "bắt đầu"
Một sự kiện không tự bắt đầu chỉ vì đồng hồ điểm giờ. Con người cần một dấu hiệu chung, nhìn thấy được, nghe thấy được, để biết rằng từ giây này mọi thứ đã khác. Tiếng trống, ngọn lửa, ánh sáng bùng lên đều là những dấu hiệu như vậy: đơn giản, ai cũng hiểu, không cần dịch.
Khoảnh khắc này có hai lớp. Lớp thứ nhất là lời tuyên bố: một câu ngắn do người có thẩm quyền đọc. Lớp thứ hai là hành động biểu tượng: đánh trống, thắp lửa, bấm nút. Ở nhiều lễ lớn, hai lớp này tách nhau; ở Olympic chẳng hạn, lời tuyên bố khai mạc và việc châm đài lửa cách nhau nhiều phút.
Ở Olympic: lời tuyên bố và ngọn lửa
Theo giao thức Olympic, người đứng đầu nhà nước nước chủ nhà đọc một câu tuyên bố khai mạc ngắn theo mẫu đã định sẵn. Câu tuyên bố được giữ gần như nguyên văn qua các kỳ; đạo diễn không viết lại, chỉ dàn dựng ánh sáng và âm thanh quanh nó.
Sau đó là cờ Olympic, bài ca Olympic, lời tuyên thệ, và cuối cùng là phần mà khán giả chờ nhất: ngọn đuốc vào sân và đài lửa được thắp. Ngọn lửa Olympic có mặt từ Amsterdam 1928; việc rước đuốc từ Olympia về thành phố chủ nhà bắt đầu từ năm 1936. Từ đó, châm đài lửa trở thành khoảnh khắc mà mỗi kỳ cố làm cho khác kỳ trước.
Một vài lần châm lửa được nhắc mãi: cung thủ bắn mũi tên lửa về phía đài ở Barcelona 1992, võ sĩ Muhammad Ali với đôi tay run châm lửa ở Atlanta 1996, đài lửa nâng lên từ vòng nước ở Sydney 2000. Danh mục lễ khai mạc Olympic trên wiki này có bài riêng về những lần ấy; ở đây chỉ bàn cách người dàn dựng nghĩ.
Bốn câu hỏi khi dàn dựng phút thắp lửa
Ai thắp?
Truyền thống là một vận động viên nổi tiếng của nước chủ nhà. Những năm gần đây, nhiều kỳ chọn một nhóm thay vì một người. London 2012 để bảy vận động viên trẻ cùng châm, mỗi người được một vận động viên lão làng đề cử, như lời nhắn rằng thế hệ sau sẽ tiếp nối. Paris 2024 để hai vận động viên Pháp là Marie-José Pérec và Teddy Riner cùng thắp. Chọn ai là chọn thông điệp.
Lửa đi đường nào?
Đường đi của ngọn đuốc trong sân là một màn kể chuyện: đi qua bao nhiêu người, ai trao cho ai, chạy, bay hay đi thuyền. Đường càng dài, sự chờ đợi càng lớn, nhưng dài quá thì mất nhịp.
Đài lửa hình gì?
Đài lửa London 2012 do Thomas Heatherwick thiết kế gồm rất nhiều "cánh" bằng đồng, mỗi đoàn mang vào một cánh trong lúc diễu hành; khi được thắp, các cánh nâng lên, chụm lại thành một bông lửa lớn. Paris 2024 dùng một đài lửa hình khinh khí cầu, bay lên trên vườn Tuileries mỗi tối. Olympic mùa đông Bắc Kinh 2022 chọn cách ngược lại: ngọn đuốc cuối cùng được đặt thẳng vào giữa một bông tuyết lớn, ngọn lửa nhỏ như chính ngọn đuốc. Hình đài lửa là chữ ký của cả kỳ đại hội.
Sau lửa là gì?
Ngay khi lửa bùng, thường là âm nhạc dâng lên và pháo hoa, do đơn vị được cấp phép bắn theo kịch bản đã duyệt. Thời điểm này phải chính xác tới từng giây, vì nếu pháo hoa nổ trước khi lửa bắt, khoảnh khắc mất hết ý nghĩa.
Ở Việt Nam: tiếng trống mở đầu
Trong văn hoá Việt, tiếng trống là dấu hiệu bắt đầu quen thuộc nhất. Lễ hội làng thường mở bằng hồi trống khai hội. Mỗi năm học mới, hình ảnh đánh trống khai trường trong lễ khai giảng đã thành quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh. Nhiều đại hội thể dục thể thao và lễ hội lớn cũng chọn tiếng trống làm khoảnh khắc mở màn.
Với người dàn dựng, trống có những ưu điểm mà lửa và nút bấm không có:
- Âm thanh tự nó là tín hiệu. Cả sân nghe thấy, không cần nhìn rõ.
- Có nhịp. Hồi trống có thể đếm ngược, dồn dần, rồi dừng hẳn để nhường cho phần tiếp theo.
- Nhân lên được. Một chiếc trống của người tuyên bố khai mạc có thể được hàng trăm chiếc trống đáp lại, biến một hành động cá nhân thành tiếng của cả cộng đồng. Danh mục đồng diễn trên wiki này có bài riêng về đồng diễn trống.
Bấm nút: nghi thức của thời hiện đại
Ở nhiều lễ khánh thành, khởi công, hội chợ, hội nghị, người có thẩm quyền đặt tay lên một nút bấm hay một quả cầu phát sáng, và cùng lúc màn hình bừng sáng, nhạc nổi lên. Về kỹ thuật, nút bấm nhiều khi chỉ là tín hiệu tượng trưng; người thật sự kích hoạt là bàn điều khiển phía sau, chờ đúng khoảnh khắc tay chạm xuống. Điều đó không làm nghi thức kém giá trị, vì cái khán giả cần là một hình ảnh rõ ràng của sự bắt đầu.
Điểm yếu của bấm nút là nó dễ trở nên nhạt: một bàn tay chạm vào một vật nhỏ, nhìn từ xa gần như không thấy gì. Người dàn dựng thường bù lại bằng cách cho tín hiệu "lan" ra: ánh sáng chạy từ chỗ nút bấm ra khắp sân, hoặc một chuỗi sự kiện nối nhau trên màn hình lớn. Cắt băng khánh thành là một biến thể khác, quen thuộc ở các lễ khai trương nhưng hiếm khi xuất hiện trong lễ khai mạc thể thao.
So sánh các hình thức tuyên bố khai mạc
| Hình thức | Gợi cảm giác | Nhìn từ xa | Rủi ro | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Đánh trống | Cộng đồng, truyền thống, khí thế | Nghe rõ, nhìn vừa | Âm thanh lệch nếu nhiều trống không đều | Lễ hội, đại hội thể thao, khai giảng |
| Thắp lửa | Trang trọng, lắng đọng, cao trào | Rất rõ, nhất là ban đêm | Gió, mưa, đài lửa trục trặc; cần an toàn cháy nổ | Đại hội thể thao lớn |
| Bấm nút, chạm quả cầu | Hiện đại, công nghệ | Khó thấy nếu không có hiệu ứng lan | Tín hiệu điện trễ, màn hình lỗi | Hội nghị, khánh thành, sự kiện trong nhà |
| Nhiều người cùng thực hiện | Đoàn kết, chia sẻ | Rõ nếu đội hình đủ lớn | Lệch nhịp | Sự kiện cộng đồng, trường học |
Những chi tiết nhỏ quyết định khoảnh khắc lớn
- Khoảng lặng trước. Vài giây im lặng, ánh sáng hạ thấp ngay trước khi tuyên bố làm cho khoảnh khắc nặng hơn nhiều.
- Một điểm sáng duy nhất. Khi người thực hiện đứng trong vệt sáng duy nhất của sân, mọi ánh mắt và mọi ống kính tự tìm về đó.
- Tín hiệu dự phòng. Nếu micro hỏng, nút không ăn, lửa không bắt, người điều khiển vẫn có cách cho phần sau chạy tiếp.
- Không kéo dài. Khoảnh khắc tuyên bố nên ngắn; sự chờ đợi được dựng ở phía trước, không phải ở chính giây phút đó.
Góc nhìn hôm nay: để ý giây phút bắt đầu
Lần tới dự một lễ khai giảng, một lễ hội hay xem một lễ khai mạc trên truyền hình, thử để ý giây phút chuyển từ "chưa" sang "đã": nó được báo hiệu bằng âm thanh, ánh sáng hay hành động? Có khoảng lặng nào trước đó không? Sau nó, điều gì xảy ra đầu tiên? Ba câu hỏi này giúp nhìn ra bàn tay của người dàn dựng, và cũng là ba câu hỏi đầu tiên nên trả lời nếu chính mình phải dựng một buổi lễ.
Muốn xem tận mắt một đài lửa Olympic, nhiều thành phố từng đăng cai vẫn giữ đài lửa cũ như một công trình kỷ niệm trong khu công viên Olympic; trang du lịch chính thức của các thành phố ấy thường có thông tin tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Ai tuyên bố khai mạc Olympic?
Theo giao thức Olympic, người đứng đầu nhà nước nước chủ nhà đọc câu tuyên bố khai mạc ngắn theo mẫu đã định. Sau đó mới tới cờ Olympic, lời tuyên thệ và phần châm đài lửa.
Ngọn lửa Olympic có từ năm nào?
Ngọn lửa Olympic xuất hiện lần đầu ở Amsterdam 1928. Việc rước đuốc từ Olympia về thành phố chủ nhà bắt đầu từ năm 1936.
Vì sao lễ khai giảng ở Việt Nam có đánh trống?
Tiếng trống từ lâu là dấu hiệu bắt đầu quen thuộc trong văn hoá Việt, từ hồi trống khai hội ở lễ hội làng tới trống trường báo giờ học. Đánh trống khai trường vì thế trở thành nghi thức mở đầu năm học mới.
Ai châm đài lửa Olympic Paris 2024?
Đài lửa hình khinh khí cầu ở Paris 2024 được hai vận động viên Pháp Marie-José Pérec và Teddy Riner cùng thắp. Sau đó đài lửa bay lên trên vườn Tuileries vào mỗi buổi tối.
Bấm nút khai mạc có thật sự kích hoạt sự kiện không?
Nhiều khi nút bấm chỉ là tín hiệu tượng trưng; bàn điều khiển phía sau mới kích hoạt ánh sáng, âm thanh, màn hình đúng lúc tay chạm xuống. Cách làm này giúp khoảnh khắc luôn diễn ra đúng giờ.
