ASIAD, tức Đại hội Thể thao châu Á, khai mạc lần đầu ngày 4/3/1951 tại New Delhi (Ấn Độ) với 11 đoàn và khoảng 489 vận động viên, rồi tổ chức bốn năm một lần, xen giữa hai kỳ Olympic. Lễ khai mạc ASIAD theo khung nghi thức kiểu Olympic, nhưng nhiều kỳ đã thử những cách làm chưa từng có: khai mạc trên đảo giữa sông ở Quảng Châu 2010, thắp đài lửa bằng người cưỡi ngựa dưới mưa ở Doha 2006, người rước đuốc "số" và pháo hoa ảo ở Hàng Châu 2023.
Ra đời từ một cuộc họp bên lề Olympic London 1948
Trong thời gian Olympic London 1948, đại diện một số nước châu Á họp bàn chuyện có một đại hội riêng của châu lục. Người kêu gọi cuộc họp là Guru Dutt Sondhi, thành viên Uỷ ban Olympic quốc tế người Ấn Độ. Liên đoàn Đại hội Thể thao châu Á được lập năm 1949. Năm 1982, Hội đồng Olympic châu Á (OCA) ra đời và tiếp quản việc tổ chức, tới nay vẫn là cơ quan điều hành ASIAD.
Kỳ đầu tiên vốn dự định năm 1950 nhưng phải lùi sang tháng 3/1951 vì khâu chuẩn bị. Đó cũng là lý do lịch ASIAD sau này rơi vào các năm chẵn giữa hai kỳ Olympic mùa hè: 1954, 1958, 1962…
Lễ khai mạc đầu tiên: New Delhi 1951
Lễ khai mạc diễn ra ở Sân vận động Quốc gia New Delhi, sân được cải tạo cho dịp này, trước khoảng 40.000 khán giả. Theo ghi chép của ban tổ chức khi ấy, ngọn đuốc được châm bằng tia nắng mặt trời ở Pháo đài Đỏ rồi đưa về sân. Người thắp đài lửa là Dalip Singh, vận động viên Ấn Độ từng dự Olympic 1924. Một vận động viên nước chủ nhà đọc lời tuyên thệ.
Khung ấy, gồm diễu hành, tuyên bố khai mạc, tuyên thệ, đài lửa, đến nay vẫn là xương sống của mọi lễ khai mạc ASIAD. Thứ thay đổi là phần trình diễn, từ vài tiết mục ngắn thành một đêm nghệ thuật dài vài giờ.
Những kỳ ASIAD có lễ khai mạc đáng nhớ
| Kỳ | Năm, nơi | Điểm đáng nhớ trong lễ khai mạc |
|---|---|---|
| 1 | 1951, New Delhi | Ngọn đuốc châm bằng nắng mặt trời; 11 đoàn |
| 4 | 1962, Jakarta | Khai mạc ở sân vận động lớn mới xây cho đại hội, sau này thành biểu tượng thể thao của Indonesia |
| 7 | 1974, Tehran | Lần đầu ASIAD tổ chức ở Tây Á |
| 11 | 1990, Bắc Kinh | Lần đầu Trung Quốc đăng cai; đồng diễn quy mô lớn |
| 15 | 2006, Doha | Lần đầu ở vùng Vịnh; trời mưa lớn, một kỵ sĩ cưỡi ngựa lên dốc cao để thắp đài lửa |
| 16 | 2010, Quảng Châu | Lần đầu khai mạc ngoài sân vận động: trên đảo Hải Tâm Sa giữa sông Châu Giang, các đoàn diễu hành bằng thuyền |
| 17 | 2014, Incheon | Đài lửa do một nữ diễn viên nổi tiếng của Hàn Quốc thắp, lựa chọn hiếm thấy vì thông lệ là vận động viên |
| 18 | 2018, Jakarta – Palembang | Lần đầu có hai thành phố đồng chủ nhà; sân khấu dựng thành một quả núi lớn với thác nước |
| 19 | 2023, Hàng Châu | Dời một năm vì dịch; người rước đuốc số; bỏ pháo hoa thật, thay bằng pháo hoa ảo |
| 20 | 2026, Aichi – Nagoya | Lần thứ ba Nhật Bản đăng cai, diễn ra từ 19/9 đến 4/10/2026 |
Ba lễ khai mạc làm thay đổi cách nghĩ
Doha 2006: khi trời mưa giữa sa mạc
Doha là nơi người ta ít nghĩ tới mưa. Đêm khai mạc năm 2006 lại mưa lớn. Màn thắp lửa vẫn diễn ra: một kỵ sĩ cưỡi ngựa Ả Rập leo lên đường dốc dựng trên khán đài để thắp đài lửa trên cao. Hình ảnh con ngựa trên dốc trơn dưới mưa được nhắc nhiều năm sau. Bài học cho người dàn dựng: mọi tiết mục ngoài trời đều cần phương án thời tiết, kể cả ở nơi khô nhất.
Quảng Châu 2010: bỏ sân vận động, ra sông
Quảng Châu chọn khai mạc trên đảo Hải Tâm Sa, một bãi bồi giữa sông Châu Giang, ngay trung tâm thành phố. Các đoàn vận động viên không đi bộ qua đường chạy mà ngồi thuyền xuôi sông, vào bờ ở khu sân khấu. Sông, cầu và nhà cao tầng hai bên trở thành phông nền cho phần ánh sáng. Đây là một trong những gợi ý sớm cho kiểu khai mạc ngoài trời trên mặt nước mà Olympic Paris 2024 sau này đưa lên sông Seine.
Hàng Châu 2023: người rước đuốc làm từ hàng triệu người
Hàng Châu đưa ra hai lựa chọn hiếm thấy. Thứ nhất, bỏ màn pháo hoa thật, lý do được ban tổ chức nói rõ là giảm phát thải; thay vào đó là pháo hoa ảo bằng đồ hoạ 3D và thực tế tăng cường, chỉ người xem truyền hình thấy trọn. Thứ hai, trước đại hội có một cuộc rước đuốc trực tuyến với số người tham gia được công bố hơn 100 triệu lượt. Trong đêm khai mạc, những người này được gộp thành một nhân vật số khổng lồ, chạy qua sông Tiền Đường và cùng một vận động viên bơi lội thắp đài lửa thật.
Cách làm này gây tranh luận nhẹ: có người khen sáng tạo, có người tiếc không khí pháo hoa thật. Nhưng nó cho thấy lễ khai mạc đang thử những cách giữ khoảnh khắc lớn mà bớt khói bụi.
Khác gì lễ khai mạc Olympic
Lễ khai mạc ASIAD và Olympic giống nhau về khung, nhưng có vài khác biệt để ý khi xem:
- Cờ và nhạc: cờ được kéo lên là cờ Hội đồng Olympic châu Á, mang biểu tượng mặt trời đỏ toả tia, không phải cờ năm vòng tròn.
- Thứ tự diễu hành: không có lệ "Hy Lạp đi đầu" như Olympic. Các đoàn thường đi theo thứ tự chữ cái, nước chủ nhà đi cuối.
- Quy mô: ASIAD có khoảng 45 đoàn thành viên OCA, ít hơn Olympic nhưng số môn có khi nhiều hơn, vì có thêm các môn đặc trưng châu Á như kabaddi, sepak takraw, wushu.
- Lửa: ngọn lửa ASIAD không lấy từ Olympia. Mỗi kỳ chủ nhà tự chọn nơi châm lửa, thường là một địa điểm có ý nghĩa văn hoá ở nước mình.
Việt Nam và ASIAD
Việt Nam dự ASIAD với tư cách một đoàn thống nhất từ kỳ 1982 ở New Delhi. Năm 2012, Hà Nội được trao quyền đăng cai ASIAD 18 năm 2019, nhưng tới năm 2014 Việt Nam xin rút. Kỳ này sau đó chuyển cho Jakarta – Palembang và tổ chức sớm một năm, vào 2018.
Vì vậy Việt Nam chưa từng đăng cai một lễ khai mạc ASIAD, nhưng đã có kinh nghiệm với các đại hội khu vực (SEA Games 2003, 2022) và các đại hội châu Á quy mô nhỏ hơn.
Pháo hoa ở lễ khai mạc ASIAD
Hầu hết các kỳ ASIAD đều có pháo hoa kết đêm, nhiều kỳ bắn trên mái sân và quanh sân. Quảng Châu 2010 bắn dọc sông. Pháo hoa ở những sự kiện này luôn do đơn vị được cấp phép thực hiện, người bắn được đào tạo, điều khiển điện tử theo kịch bản từng giây. Xu hướng sau Hàng Châu cho thấy pháo hoa thật không còn là phần bắt buộc: có thể thay bằng drone, ánh sáng, hoặc hiệu ứng số, tuỳ mục tiêu môi trường của chủ nhà.
Góc nhìn hôm nay: xem lễ khai mạc ASIAD thế nào cho hay
- Xem bản ghi chính thức trên kênh của Hội đồng Olympic châu Á hoặc đài truyền hình nước chủ nhà. Bản này giữ đủ phần nghi lễ, không bị cắt để chen quảng cáo.
- So Quảng Châu 2010 với Paris 2024: hai lễ khai mạc trên sông, cách nhau 14 năm. Thấy rõ cách đưa vận động viên lên thuyền và cách dùng hai bờ làm khán đài.
- Đặt Hàng Châu 2023 cạnh một kỳ có pháo hoa thật để tự đánh giá pháo hoa ảo đẹp tới đâu và mất gì.
- Đọc trang lịch sử của OCA (oca.asia) để biết từng kỳ có bao nhiêu đoàn, bao nhiêu môn.
Câu hỏi thường gặp
ASIAD là gì?
ASIAD là cách gọi quen của Đại hội Thể thao châu Á, đại hội đa môn lớn nhất châu lục do Hội đồng Olympic châu Á điều hành. Đại hội tổ chức bốn năm một lần, xen giữa hai kỳ Olympic mùa hè.
ASIAD đầu tiên tổ chức năm nào?
ASIAD đầu tiên khai mạc ngày 4/3/1951 tại New Delhi, Ấn Độ, với 11 đoàn và khoảng 489 vận động viên. Kỳ này vốn dự định năm 1950 nhưng phải lùi lại.
Việt Nam đã đăng cai ASIAD chưa?
Chưa. Hà Nội từng được trao quyền đăng cai ASIAD 18 năm 2019, nhưng Việt Nam xin rút năm 2014. Kỳ này chuyển cho Jakarta – Palembang và diễn ra năm 2018.
Lễ khai mạc ASIAD nào tổ chức ngoài sân vận động?
ASIAD Quảng Châu 2010 là kỳ đầu tiên khai mạc ngoài sân vận động, trên đảo Hải Tâm Sa giữa sông Châu Giang. Các đoàn vận động viên diễu hành bằng thuyền trên sông.
Vì sao ASIAD Hàng Châu không bắn pháo hoa?
Ban tổ chức ASIAD Hàng Châu 2023 bỏ pháo hoa thật để giảm phát thải. Thay vào đó là pháo hoa ảo bằng đồ hoạ 3D và thực tế tăng cường, xem trọn qua màn hình truyền hình.
