Lễ khai mạc SEA Games có từ kỳ đầu tiên: ngày 12/12/1959, Đại hội Thể thao bán đảo Đông Nam Á (SEAP Games) khai mạc ở Bangkok với sáu đoàn và 12 môn. Năm 1977 giải đổi tên thành SEA Games, nhận thêm thành viên, và lễ khai mạc lớn dần thành một đêm nghệ thuật dài khoảng hai giờ. Bộ khung nghi thức thì gần như giữ nguyên: diễu hành, tuyên thệ, rước đuốc, thắp đài lửa, rồi mới tới phần trình diễn của chủ nhà.
SEAP Games 1959: một đại hội nhỏ cho bán đảo
Ý tưởng một đại hội thể thao riêng cho vùng bán đảo Đông Nam Á thường được ghi cho ông Luang Sukhum Nayapradit, khi ấy là phó chủ tịch Uỷ ban Olympic Thái Lan. Lý do rất thực tế: vận động viên trong vùng ít có dịp thi đấu quốc tế, ASIAD bốn năm một lần là quá thưa, và một giải gần nhà, hai năm một lần, giúp họ có thêm trận đấu thật. Các nước trong vùng thống nhất lập liên đoàn vào năm 1958.
Kỳ đầu tiên diễn ra ở Bangkok từ 12 đến 17/12/1959. Sáu đoàn dự là Miến Điện (nay là Myanmar), Lào, Malaya, Singapore, Thái Lan và Việt Nam (đoàn khi ấy ở phía Nam). Campuchia là thành viên sáng lập nhưng không cử đoàn. Mười hai môn gồm bơi, điền kinh, cầu lông, bóng rổ, quyền anh, xe đạp, bóng đá, bắn súng, bóng bàn, quần vợt, bóng chuyền và cử tạ.
Lễ khai mạc kỳ đầu đơn giản theo tiêu chuẩn hôm nay: các đoàn diễu hành trên sân vận động, nguyên thủ nước chủ nhà tuyên bố khai mạc, ngọn đuốc được đại diện các đoàn cùng châm. Không có màn trình diễn hàng nghìn người, không màn hình lớn. Nhưng khung nghi thức mượn từ Olympic đã có đủ, và chính khung đó đi tiếp tới các kỳ sau.
Từ SEAP Games thành SEA Games
Năm 1977, liên đoàn đổi tên thành Liên đoàn SEA Games, giải đổi thành Đại hội Thể thao Đông Nam Á, và nhận thêm Brunei, Indonesia, Philippines. Kỳ đầu tiên mang tên mới diễn ra ở Kuala Lumpur cùng năm. Chữ "bán đảo" bỏ đi vì các thành viên mới là quốc gia quần đảo.
Việt Nam thống nhất trở lại SEA Games từ kỳ 15 năm 1989 ở Kuala Lumpur. Timor-Leste dự lần đầu năm 2003, đúng kỳ Việt Nam đăng cai. Tính tới nay liên đoàn có 11 thành viên, đủ cả mười nước ASEAN và Timor-Leste.
Biểu tượng các vòng tròn
Lá cờ SEA Games mang một vòng các vòng tròn lồng nhau, mỗi vòng là một thành viên. Năm 1959 có sáu vòng. Biểu tượng này được dùng tới kỳ 1997, rồi chuyển sang mười vòng từ kỳ 1999 ở Brunei và mười một vòng từ kỳ 2011 ở Indonesia khi Timor-Leste được tính vào. Trong lễ khai mạc, lá cờ này được kéo lên cạnh cờ nước chủ nhà. Đếm số vòng trên cờ là cách nhanh nhất để đoán một tấm ảnh cũ chụp vào khoảng thời kỳ nào.
Một lễ khai mạc SEA Games có những phần nào
Mỗi nước chủ nhà dàn dựng theo cách riêng, nhưng thứ tự các phần khá ổn định, vì nó theo điều lệ của liên đoàn và mượn nhiều từ nghi thức Olympic. Bảng dưới đây là khung thường gặp, dùng để xem lễ khai mạc mà biết mình đang ở đoạn nào.
| Phần | Diễn ra thế nào | Để làm gì |
|---|---|---|
| Màn mở đầu | Đếm ngược, một tiết mục ngắn, thường kèm hiệu ứng ánh sáng | Gom sự chú ý của khán đài và ống kính |
| Chào cờ nước chủ nhà | Quốc ca nước chủ nhà | Mở phần nghi lễ |
| Diễu hành các đoàn | Từng đoàn vào sân sau biển tên và người cầm cờ; chủ nhà thường đi cuối | Giới thiệu vận động viên, phần khán giả nhà chờ nhất |
| Phát biểu, tuyên bố khai mạc | Trưởng ban tổ chức, chủ tịch liên đoàn, rồi người đứng đầu nước chủ nhà tuyên bố khai mạc | Mốc chính thức của đại hội |
| Kéo cờ liên đoàn | Cờ các vòng tròn lên cột | Đại hội thuộc về cả khu vực, không chỉ chủ nhà |
| Tuyên thệ | Một vận động viên và một trọng tài của nước chủ nhà đọc lời tuyên thệ | Cam kết thi đấu và điều hành trung thực |
| Rước đuốc, thắp đài lửa | Vài người chuyền đuốc vòng cuối, người cuối thắp đài | Khoảnh khắc cao trào, thường giữ bí mật tới phút chót |
| Phần nghệ thuật | Đồng diễn, ca múa, trình chiếu, bài hát chính thức | Chủ nhà kể chuyện về mình và về khu vực |
| Pháo hoa kết | Bắn trên mái sân hoặc quanh sân | Đóng đêm khai mạc |
Có hai biến thể đáng để ý. Một là phần nghệ thuật có khi chia đôi: một đoạn trước diễu hành để "mở cửa", một đoạn dài sau thắp lửa. Hai là thứ tự phát biểu có thể đổi tuỳ nước. Nhưng thắp đài lửa gần như luôn là cao điểm cuối của phần nghi lễ, vì sau khoảnh khắc đó mọi thứ chỉ còn là ăn mừng.
Vì sao lễ khai mạc lại diễn ra khi một số môn đã thi đấu
Người xem hay ngạc nhiên khi bóng đá nam SEA Games đã đá vòng bảng mấy ngày trước đêm khai mạc. Đây không phải sơ suất. SEA Games có hơn ba chục môn, có kỳ tới hơn 500 nội dung, dồn vào khoảng mười hai ngày. Bóng đá cần nhiều trận nhất và cần nghỉ giữa các trận, nên thường khởi tranh sớm. Vài môn đồng đội khác cũng vậy.
Về nguyên tắc, đại hội chỉ chính thức "mở" khi người đứng đầu nước chủ nhà tuyên bố khai mạc. Những trận diễn ra trước đó vẫn được tính kết quả bình thường. Nên lễ khai mạc không phải tiếng súng xuất phát cho mọi môn, mà là đêm chính thức của cả đại hội.
Lễ khai mạc lớn dần qua các kỳ
Từ thập niên 1990, chủ nhà bắt đầu đầu tư phần nghệ thuật theo kiểu lễ khai mạc Olympic: đồng diễn đông người, sân khấu dựng giữa sân, âm nhạc viết riêng. Từ thập niên 2010, màn hình lớn, trình chiếu 3D lên mặt sân và vòng đèn trên khán đài trở nên quen thuộc. Một vài kỳ gần đây cho thấy mỗi chủ nhà chọn cách riêng để tạo dấu ấn:
- Singapore 2015: khai mạc trong sân vận động quốc gia mới, có mái che đóng mở được, nên toàn bộ phần ánh sáng được tính cho một không gian kín, ít phụ thuộc mưa nắng.
- Philippines 2019: đại hội trải trên nhiều địa phương, không có một thành phố chủ nhà duy nhất; lễ khai mạc diễn ra trong một nhà thi đấu lớn có mái thay vì sân vận động ngoài trời.
- Việt Nam 2022 (SEA Games 31): dời từ cuối năm 2021 sang tháng 5/2022; lễ khai mạc dùng nhiều trình chiếu và hiệu ứng thực tế tăng cường trên sân Mỹ Đình.
- Campuchia 2023: lần đầu Campuchia đăng cai, khai mạc ở sân vận động Morodok Techo mới xây tại Phnom Penh.
- Thái Lan 2025 (SEA Games 33): diễn ra tháng 12/2025, chủ yếu ở Bangkok cùng một số tỉnh.
Việt Nam đã đăng cai hai lần: SEA Games 22 năm 2003 và SEA Games 31 năm 2022, cả hai đều khai mạc ở Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội). Mỗi kỳ có một bài riêng trong danh mục này.
Pháo hoa, đồng diễn và màn hình: ba công cụ của chủ nhà
Nhìn kỹ vài lễ khai mạc SEA Games liên tiếp sẽ thấy chủ nhà nào cũng xoay quanh ba công cụ.
Đồng diễn là thế mạnh truyền thống của các nước Đông Nam Á: học sinh, sinh viên, lực lượng vũ trang, câu lạc bộ võ thuật tập hàng tháng để xếp thành hình trên sân. Đồng diễn rẻ hơn công nghệ và lại mang hơi thở cộng đồng, vì người diễn là người địa phương.
Trình chiếu và màn hình ngày càng nhiều. Chúng cho phép đổi cảnh trong vài giây mà không cần dời đạo cụ, nhưng đẹp nhất khi nhìn từ khán đài cao hoặc qua ống kính truyền hình đặt đúng chỗ.
Pháo hoa gần như kỳ nào cũng có, thường ở hai thời điểm: lúc thắp đài lửa và lúc kết. Pháo hoa trong lễ khai mạc là pháo hoa tầm thấp và tầm cao do đơn vị được cấp phép thực hiện, người bắn được đào tạo, điều khiển bằng điện tử theo kịch bản tính từng giây. Đó là công việc của chuyên gia, không phải thứ có thể bắt chước ở nhà.
Gần đây có xu hướng giảm pháo hoa thật, thêm hiệu ứng số, vì lo khói bụi và an toàn cho khán giả đông. ASIAD Hàng Châu 2023 là ví dụ rõ nhất trong khu vực châu Á: ban tổ chức bỏ màn pháo hoa thật, thay bằng pháo hoa ảo trên màn hình truyền hình.
Góc nhìn hôm nay: xem lại một lễ khai mạc thế nào cho có ích
Bản ghi lễ khai mạc các kỳ gần đây thường còn trên kênh chính thức của đài truyền hình nước chủ nhà và kênh của ban tổ chức. Khi xem lại, thử mấy việc sau:
- Mở bảng khung nghi thức ở trên, đánh dấu thời điểm từng phần. Sẽ thấy phần nghệ thuật chiếm khoảng một nửa thời lượng, phần diễu hành có khi kéo dài hơn mọi người nghĩ.
- Chú ý vị trí đài lửa: đặt trên mái, ở cổng sân hay ngoài sân. Vị trí này quyết định đường đi của ngọn đuốc vòng cuối, và đạo diễn thường giấu nó tới phút chót.
- Đếm số "chương" của phần nghệ thuật. Hầu hết chia ba: nước chủ nhà, khu vực Đông Nam Á, tương lai. Nhìn ra khung ba chương là thấy cách người ta kể chuyện bằng hình.
- So hai kỳ cách nhau mười năm. Sẽ thấy công nghệ đổi nhanh, còn khung nghi thức gần như đứng yên.
Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc điều lệ và lịch sử trên trang của Liên đoàn SEA Games và Hội đồng Olympic châu Á, hoặc xem tư liệu ảnh ở các bảo tàng thể thao quốc gia trong khu vực.
Câu hỏi thường gặp
SEA Games đầu tiên tổ chức năm nào, ở đâu?
Kỳ đầu tiên mang tên SEAP Games, khai mạc ngày 12/12/1959 ở Bangkok, Thái Lan. Có sáu đoàn tham dự và 12 môn thi đấu. Tên SEA Games chỉ có từ năm 1977.
SEAP Games khác SEA Games thế nào?
SEAP Games là đại hội của các nước bán đảo Đông Nam Á. Năm 1977 liên đoàn nhận thêm Indonesia, Philippines, Brunei và đổi tên thành SEA Games, bỏ chữ "bán đảo". Thể thức và tinh thần hai năm một lần vẫn giữ.
Việt Nam dự SEA Games từ năm nào?
Việt Nam thống nhất dự SEA Games từ kỳ 15 năm 1989 ở Kuala Lumpur. Từ đó tới nay Việt Nam đã đăng cai hai lần: năm 2003 và năm 2022, đều khai mạc ở Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình.
Vì sao bóng đá SEA Games đá trước lễ khai mạc?
Vì bóng đá có nhiều trận và cần thời gian nghỉ giữa các trận, trong khi đại hội chỉ kéo dài khoảng mười hai ngày. Một số môn đồng đội vì thế khởi tranh sớm vài ngày. Kết quả các trận này vẫn được tính bình thường.
Lá cờ SEA Games có bao nhiêu vòng tròn?
Hiện nay là 11 vòng, mỗi vòng ứng với một thành viên. Năm 1959 cờ có sáu vòng, từ năm 1999 là mười vòng và từ năm 2011 là mười một vòng khi Timor-Leste được tính vào.
Lễ khai mạc SEA Games kéo dài bao lâu?
Các kỳ gần đây thường khoảng hai giờ, gồm phần nghi lễ (diễu hành, tuyên thệ, thắp đài lửa) và phần nghệ thuật. Thời lượng cụ thể tuỳ nước chủ nhà và lịch truyền hình.
