Lễ khai mạc Paralympic diễn ra khoảng hai tuần sau khi Olympic bế mạc, cùng thành phố, thường cùng sân, với khung nghi thức tương tự: diễu hành, tuyên thệ, rước đuốc, thắp đài lửa. Điểm riêng nằm ở ngọn lửa: nó không lấy từ Olympia mà gắn với Stoke Mandeville, thị trấn nước Anh nơi bác sĩ Ludwig Guttmann tổ chức cuộc thi bắn cung cho 16 người ngồi xe lăn đúng ngày Olympic London 1948 khai mạc.
Ngày 29/7/1948 ở Stoke Mandeville
Ludwig Guttmann là bác sĩ thần kinh người Đức, rời sang Anh năm 1939. Từ năm 1944 ông phụ trách trung tâm chấn thương cột sống ở bệnh viện Stoke Mandeville, nơi điều trị nhiều cựu quân nhân bị liệt sau chiến tranh. Ông tin rằng thể thao giúp người bệnh phục hồi cả thể chất lẫn tinh thần, nên đưa bắn cung, bóng ném vào lịch tập.
Ngày 29/7/1948, đúng ngày khai mạc Olympic London, Guttmann tổ chức một cuộc thi bắn cung nhỏ trên bãi cỏ bệnh viện, với 16 vận động viên ngồi xe lăn. Việc chọn đúng ngày ấy là có chủ ý: để thông điệp "người khuyết tật cũng là vận động viên" song hành với đại hội lớn nhất thế giới. Cuộc thi được tổ chức lại hằng năm và năm 1952 có thêm một đội từ Hà Lan, trở thành giải quốc tế.
Năm 1960, giải này được tổ chức ở Rome ngay sau Olympic, với khoảng 400 vận động viên từ 23 nước. Kỳ Rome 1960 về sau được Uỷ ban Paralympic quốc tế (IPC) công nhận là Paralympic đầu tiên.
Lễ khai mạc Paralympic có gì giống và khác Olympic
| Thành phần | Olympic | Paralympic |
|---|---|---|
| Thời điểm | Mở đầu mùa đại hội | Khoảng hai tuần sau khi Olympic bế mạc |
| Biểu tượng | Năm vòng tròn | Ba nét cong đỏ, xanh lam, xanh lục gọi là Agitos (gốc Latin, nghĩa là "chuyển động") |
| Bài ca chính thức | Olympic Hymn | "Hymne de l'Avenir" (Bài ca của tương lai) |
| Nguồn lửa | Châm bằng gương lõm ở Olympia, Hy Lạp | Gắn với Stoke Mandeville, có nơi kết hợp thêm lửa từ các vùng của nước chủ nhà |
| Diễu hành | Hy Lạp đi đầu, chủ nhà đi cuối | Chủ nhà đi cuối; không có lệ Hy Lạp đi đầu |
| Thiết kế sân khấu | Theo ý đạo diễn | Bắt buộc tính lối đi xe lăn, đường dốc, khả năng tiếp cận cho người diễn và khán giả |
Hàng cuối bảng là khác biệt lớn nhất mà người xem ít để ý. Một lễ khai mạc Paralympic phải được dàn dựng sao cho người diễn ngồi xe lăn, người khiếm thị, người dùng chân giả đều đi lại được an toàn trên sân khấu. Đường đi của ngọn đuốc vòng cuối cũng vậy. Nhiều ý tưởng hay nhất của lễ khai mạc Paralympic sinh ra chính từ giới hạn này.
Ngọn lửa từ Stoke Mandeville
Trong nhiều kỳ, ngọn lửa Paralympic được tạo ở nước chủ nhà, có khi bằng cách gộp lửa từ nhiều địa phương. London 2012 làm một việc mang tính biểu tượng: lửa được nhóm trên đỉnh núi cao nhất của bốn xứ Anh, Scotland, xứ Wales, Bắc Ireland, rồi hợp lại ở Stoke Mandeville trước khi về London.
Từ kỳ mùa đông Sochi 2014, Stoke Mandeville tổ chức lễ "Ngọn lửa di sản" trước mỗi kỳ Paralympic; ngọn lửa này góp vào lửa Paralympic ở nước chủ nhà. Tháng 10/2023, IPC công bố từ Paris 2024 trở đi, ngọn lửa Paralympic sẽ được tạo tại Stoke Mandeville trước mỗi hành trình rước đuốc. Ngày 24/8/2024, lửa cho Paris được thắp ở đó rồi đi qua đường hầm biển Manche sang Pháp.
Như vậy, Paralympic cũng có "Olympia" của riêng mình: không phải một di tích cổ, mà là một bệnh viện, nơi bắt đầu một ý tưởng.
Những lễ khai mạc Paralympic được nhắc lại
Sydney 2000
Louise Sauvage, vận động viên đua xe lăn nổi tiếng của Australia, thắp đài lửa. Đài lửa giữ cấu trúc của Olympic vài tuần trước đó, cho thấy hai đại hội đã gắn chặt với nhau về tổ chức. Từ năm 2001, IOC và IPC ký thoả thuận để thành phố đăng cai Olympic tổ chức luôn Paralympic.
Bắc Kinh 2008
Vận động viên nhảy cao Hầu Bân, người bị cụt một chân, ngồi trên xe lăn, tự kéo dây đưa mình lên cao dần tới đài lửa trên mái sân Tổ Chim. Khoảnh khắc ấy kéo dài vài phút, cả sân im lặng nhìn từng nhịp kéo. Đây là một trong những màn thắp lửa được nhắc nhiều nhất trong lịch sử Paralympic, vì nó biến chính nỗ lực thể chất thành tiết mục.
London 2012
Lễ khai mạc mang tinh thần khoa học và khám phá, có sự góp mặt của nhà vật lý Stephen Hawking. Đây cũng là kỳ có lượng khán giả đông kỷ lục ở thời điểm ấy, góp phần thay đổi cách truyền thông nhìn Paralympic: không còn là "phần phụ" sau Olympic.
Tokyo 2020 (diễn ra năm 2021)
Lễ khai mạc ngày 24/8/2021 không có khán giả vì dịch. Chủ đề "Chúng ta có đôi cánh" kể chuyện một chiếc máy bay nhỏ chỉ có một cánh, rụt rè chưa dám cất cánh, được những nhân vật khác khích lệ cho tới khi bay lên. Câu chuyện đơn giản, dễ hiểu với trẻ em, không cần lời.
Paris 2024
Ngày 28/8/2024, lần đầu một lễ khai mạc Paralympic diễn ra ngoài sân vận động: các đoàn diễu hành trên đại lộ Champs-Élysées về quảng trường Concorde. Đài lửa là khinh khí cầu ở vườn Tuileries, cùng đài lửa của Olympic vài tuần trước.
Những gì nên để ý khi xem lễ khai mạc Paralympic
- Đường đi của ngọn đuốc vòng cuối: thường chia cho nhiều vận động viên với nhiều dạng khuyết tật khác nhau, mỗi người một đoạn. Đó là cách kể chuyện "nhiều con đường cùng tới một đích".
- Ngôn ngữ ký hiệu và mô tả bằng lời: nhiều lễ có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu trên màn hình lớn và kênh mô tả âm thanh cho người khiếm thị. Đây là chuẩn mà các sự kiện khác có thể học.
- Người diễn khuyết tật: từ London 2012, nhiều tiết mục do nghệ sĩ khuyết tật biểu diễn, không chỉ vận động viên.
- Pháo hoa: nhiều kỳ vẫn có pháo hoa kết. Như mọi màn bắn ở sự kiện lớn, việc này do đơn vị được cấp phép thực hiện, người bắn được đào tạo. Một số lễ cân nhắc giảm tiếng nổ vì có khán giả và vận động viên nhạy cảm với tiếng ồn.
Góc nhìn hôm nay
Bệnh viện Stoke Mandeville ở hạt Buckinghamshire (Anh) vẫn hoạt động, cạnh đó có sân vận động mang tên Stoke Mandeville, được xem là nơi khai sinh phong trào Paralympic. Người quan tâm có thể đọc trang lịch sử của IPC (paralympic.org), tìm hiểu cuộc đời Ludwig Guttmann, hoặc xem lại bản ghi lễ khai mạc Bắc Kinh 2008 và Paris 2024 để thấy hai cách làm rất khác: một khoảnh khắc thể chất trong sân, và một cuộc diễu hành giữa lòng thành phố.
Với những người dựng một lễ khai mạc ở trường, ở xã phường, bài học dễ mang về nhất từ Paralympic là tính khả năng tiếp cận ngay từ đầu: lối đi, chỗ ngồi, âm lượng, phiên dịch. Thứ tưởng là giới hạn thường lại cho ra ý tưởng đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Paralympic đầu tiên tổ chức năm nào?
Paralympic đầu tiên được công nhận là kỳ Rome 1960, với khoảng 400 vận động viên từ 23 nước. Gốc của nó là cuộc thi bắn cung cho người ngồi xe lăn ở Stoke Mandeville (Anh) ngày 29/7/1948.
Ngọn lửa Paralympic lấy từ đâu?
Ngọn lửa Paralympic gắn với Stoke Mandeville, nơi phong trào ra đời. Từ Paris 2024, IPC quy định lửa Paralympic được tạo tại Stoke Mandeville trước mỗi hành trình rước đuốc, có thể kết hợp lửa từ các vùng của nước chủ nhà.
Ludwig Guttmann là ai?
Ludwig Guttmann là bác sĩ thần kinh người Đức, sang Anh năm 1939 và phụ trách trung tâm chấn thương cột sống ở bệnh viện Stoke Mandeville. Ông dùng thể thao để phục hồi cho bệnh nhân và được xem là người đặt nền móng cho phong trào Paralympic.
Lễ khai mạc Paralympic tổ chức khi nào?
Thường khoảng hai tuần sau khi Olympic bế mạc, tại cùng thành phố đăng cai. Lễ dùng nhiều cơ sở của Olympic, đôi khi cả đài lửa.
Biểu tượng Paralympic có ý nghĩa gì?
Biểu tượng là ba nét cong đỏ, xanh lam, xanh lục gọi là Agitos, gốc tiếng Latin nghĩa là "chuyển động". Nó thay cho năm vòng tròn của Olympic trên cờ và mọi ấn phẩm Paralympic.
