Linh vật đại hội thể thao: vì sao kỳ Olympic, SEA Games nào cũng có

Đại hội thể thao kỳ nào cũng có linh vật vì nó làm được ba việc mà biểu trưng không làm được: có tính cách để kể chuyện, gần gũi với trẻ em, và xuất hiện được ở mọi nơi từ lễ khai mạc tới sân thi đấu. Linh vật Olympic chính thức đầu tiên là chú chó Waldi ở Munich 1972; World Cup có chú sư tử World Cup Willie từ năm 1966. Việt Nam có Trâu Vàng ở SEA Games 22 và sao la ở SEA Games 31.

Linh vật ra đời từ đâu

Chữ "mascot" trong tiếng Anh và tiếng Pháp vốn chỉ vật mang lại may mắn. Cuối thế kỷ 19, các đội thể thao ở châu Âu và Mỹ bắt đầu nuôi thú hoặc chọn một con vật làm "bùa may" cho đội. Đến giữa thế kỷ 20, khi truyền hình đưa thể thao vào mọi nhà, ban tổ chức các đại hội nhận ra một nhân vật hoạt hình dễ thương có thể đại diện cho cả sự kiện.

World Cup 1966 ở Anh có World Cup Willie, một chú sư tử mặc áo có hoạ tiết cờ Vương quốc Anh, được xem là linh vật đầu tiên của một giải thể thao lớn. Olympic mùa đông Grenoble 1968 có Schuss, một nhân vật trượt tuyết, nhưng chưa được công nhận là linh vật chính thức. Linh vật Olympic chính thức đầu tiên là Waldi, chú chó dachshund nhiều sọc màu ở Munich 1972. Giống chó này phổ biến ở bang Bayern, và theo tư liệu của Uỷ ban Olympic quốc tế, đường chạy marathon năm ấy còn được vạch theo dáng chú chó nhìn trên bản đồ.

Những linh vật đáng nhớ

Vì sao kỳ nào cũng có linh vật

Một nhân vật biết kể chuyện

Biểu trưng của đại hội là một hình tĩnh, nghiêm túc, phải dùng đúng màu, đúng tỉ lệ. Linh vật thì có tính cách: nó vui, nó chạy, nó vẫy tay, nó vấp ngã. Nhờ vậy linh vật có thể xuất hiện trong phim hoạt hình, truyện tranh, video ngắn, và giải thích luật thi đấu cho trẻ em. Ban tổ chức dùng linh vật để kể những điều mà một khẩu hiệu không kể được.

Cầu nối với trẻ em

Trẻ em hiếm khi nhớ khẩu hiệu đại hội, nhưng nhớ con thú dễ thương. Nhiều kỳ chủ động đưa trẻ em vào việc chọn linh vật. Tokyo 2020 là ví dụ rõ nhất: học sinh tiểu học khắp Nhật Bản bỏ phiếu trong ba phương án. Cách làm này biến linh vật thành "của chung" ngay từ đầu.

Một câu chuyện về nước chủ nhà

Linh vật thường là con vật hoặc biểu tượng có ý nghĩa với nước chủ nhà: con hổ trong truyện dân gian Hàn Quốc, con trâu của làng lúa Việt Nam, loài thú hiếm của Trường Sơn. Người xem quốc tế biết thêm một điều về đất nước ấy chỉ qua một hình vẽ.

Có mặt ở mọi nơi

Một người mặc trang phục linh vật có thể đứng ở cổng sân, ở lễ trao huy chương, ở trường học, ở bệnh viện nhi. Đó là "đại sứ" rẻ và hiệu quả nhất của đại hội. Linh vật cũng có mặt trên huy hiệu, sổ tay, tem thư, những món đồ người ta giữ lại sau khi đại hội kết thúc.

Linh vật trong lễ khai mạc

Ở lễ khai mạc, linh vật hiếm khi là nhân vật chính, nhưng gần như luôn có mặt. Những cách xuất hiện thường thấy:

• Mở màn hoặc dẫn chuyện: linh vật hoạt hình xuất hiện trên màn hình lớn, đếm ngược, giới thiệu phần tiếp theo.
• Đi cùng bài hát chính thức: ở SEA Games 22, Trâu Vàng xuất hiện cùng 22 ca sĩ hát bài chính thức.
• Chào khán đài: người mặc trang phục linh vật đi vòng quanh đường chạy, vẫy tay với khán giả nhỏ tuổi.
• Đạo cụ khổng lồ: một số lễ đưa mô hình linh vật lớn vào sân, nhất là lễ bế mạc. Misha ở Moskva 1980 là ví dụ cảm động nhất: hình chú gấu bay lên trời trong đêm chia tay.

Khi linh vật không được yêu

Không phải linh vật nào cũng thành công. Izzy của Olympic Atlanta 1996, một nhân vật trừu tượng khó gọi tên là con gì, bị chê nhiều tới mức ban tổ chức phải chỉnh lại hình dáng. Wenlock và Mandeville của London 2012, hai nhân vật một mắt bằng kim loại, cũng bị nhiều người thấy lạ. Bài học chung: linh vật cần một hình dạng ai nhìn cũng nói được ngay "đó là con gì", và một câu chuyện kể được trong một câu.

Ngược lại, linh vật giản dị gắn với đời sống thường dễ được yêu. Trâu Vàng năm 2003 được nhiều người Việt nhớ tới tận hôm nay, dù về đồ hoạ không cầu kỳ, vì con trâu đã sẵn có chỗ trong ký ức người Việt.

Góc nhìn hôm nay: tự thiết kế một linh vật cho giải trường

Thầy cô, cán bộ đoàn đội muốn có linh vật cho hội khoẻ, giải bóng trường có thể học đúng cách các đại hội lớn làm:

1. Chọn một con vật hoặc đồ vật có thật ở địa phương: con cò của cánh đồng, con cá của dòng sông, chiếc nón, cây tre. Tránh nhân vật mượn từ phim hoạt hình có bản quyền.
2. Kể được trong một câu: "Cò con chăm chỉ, chạy nhanh trên bờ ruộng" dễ nhớ hơn mọi ý nghĩa phức tạp.
3. Cho học sinh bỏ phiếu trong hai, ba phương án, như Tokyo 2020. Học sinh sẽ quý linh vật hơn khi chính mình chọn.
4. Vẽ đơn giản, ít màu để in lên áo, vẽ lên bảng, làm trang phục dễ dàng.
5. Cho linh vật một vai trong lễ khai mạc: dẫn đoàn diễu hành, cầm cờ giải, hay đơn giản là đứng chào ở cổng.

Muốn xem thêm linh vật Olympic qua các kỳ, trang olympics.com có bộ sưu tập hình ảnh từng kỳ. Bảo tàng Olympic ở Lausanne (Thuỵ Sĩ) trưng bày nhiều mẫu linh vật gốc.